ଵରାହପୁରାଣମ୍

ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ । ଦେଵାନାମଥ ଯକ୍ଷାଣାଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ । ଆଦୌ ପ୍ରତିପଦା ଯେନ ତ୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନୋଽସି ପାଵକ ।। ୧୯.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ଦେବତା, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପାବକ, ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମ ତିଥି ପ୍ରତିପଦାରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲ।'

ତ୍ଵତ୍ପଦାତ୍ ପ୍ରତିପଦଂ ଚାନ୍ଯା ସଂଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଦେଵତାଃ । ଅତସ୍ତେ ପ୍ରତିପନ୍ନାମ ତିଥିରେଷା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୧୯.

ତୁମର ପାଦରୁ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି ଦିନଟି ଏହିପରି ନାମରେ ପ୍ରତିପଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବ।

ତସ୍ଯାଂ ତିଥୌ ହଵିଷ୍ଯେଣ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ମୂର୍ତିନା । ହୋଷ୍ଯନ୍ତି ତେଷାଂ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପିତରଃ ସର୍ଵଦେଵତାଃ ।। ୧୯.

ଏହି ତିଥିରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆକାରରେ ହବିଷ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରାଯିବ; ଏହିପରି ଉପଚାରରେ ପିତୃଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହେବେ।

ଚତୁର୍ଵିଧାନି ଭୂତାନି ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋଽସୁରାଃ । ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତର୍ପିତେ ତ୍ଵଯି ।। ୧୯.

ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜୀବ—ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଅସୁର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗନ୍ଧର୍ବ ସହିତ—ତୁମକୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ।

ଯଶ୍ଚୋପଵାସଂ କୁର୍ଵୀତ ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଦିନେ । କ୍ଷୀରାଶନୋ ଵା ଵର୍ତ୍ତେତ ଶ୍ରୃଣୁ ତସ୍ଯ ଫଲଂ ମହତ୍ ।। ୧୯.

ଯେଉଁଠି ତୁମର ଭକ୍ତ ଏହି ପ୍ରତିପଦ ଦିନରେ ଉପବାସ କରେ କିମ୍ବା କେବଳ ଦୁଧ ଖାଇ ରହେ, ତାଙ୍କୁ ଯେ କେତେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନି ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ସ୍ଵର୍ଲୋକେଽସୌ ମହୀଯତେ । ତେଜସ୍ଵୀ ରୂପସଂପନ୍ନୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଵାନ୍ ଜାଯତେ ନରଃ ।। ୧୯.

ସେ ଛତ୍ତିଶଟି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ, ରୂପବାନ ଓ ଧନୀ ହେବ।

ଇହ ଜନ୍ମନ୍ଯସୌ ରାଜା ପ୍ରେତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ସୋପ୍ଯଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାଶ୍ରଯଂ ଯଯୌ ।। ୧୯.

ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେ ରାଜା ହେବେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ଏପରି ଭାବରେ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

ଯ ଇଦଂ ଶ୍ରୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ମାନଵଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଜନ୍ମ ସ ପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୧୯.

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ପ୍ରଜାପାଲ ଉଵାଚ । ଏଵମଗ୍ନେଃ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଜାତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରାଣାପାନୌ କଥଂ ଦେଵାଵଶ୍ଵିନୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ ।। ୨୦.

ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇଜଣ କିପରି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ?

ମରୀଚିର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ଵିସପ୍ତଭିଃ । ରୂପୈର୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତେଷାଂ ମରୀଚିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାମଗାତ୍ ।। ୨୦.

ମରୀଚି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ, ଚୋଦହ ପ୍ରକାରର ରୂପ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମରୀଚି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ କଶ୍ଯପୋ ନାମ ଵୈ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦେଵତାନାଂ ପିତାଽଭଵତ୍ ।। ୨୦.

ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ କଶ୍ୟପ ମୁନି; ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଜାପତି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପିତା ହେଲେ।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରା ବଭୂଵୁର୍ହି ଆଦିତ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରଭୋ । ଅଦିତ୍ଯପତ୍ଯାନି ତେ ସର୍ଵେ ଆଦିତ୍ଯାସ୍ତେନ କୀର୍ତିତାଃ ।। ୨୦.

ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ବାରଟି ଆଦିତ୍ୟ; ସମସ୍ତେ ଆଦିତିର ପୁଅ ଥିବାରୁ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାତେଜା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ । ନାରାଯଣାତ୍ମକଂ ତେଜୋ ଦ୍ଵାଦଶଂ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ।। ୨୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦ୍ୱାଦଶମ ଆଦିତ୍ୟ, ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା, ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଯେ ତେ ମାସାସ୍ତ ଆଦିତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ହରିଃ । ଏଵଂ ତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଶ୍ଚ ପ୍ରଧାନଵାନ୍ ।। ୨୦.

ଏହି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ନିଜେ ମାସ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ବର୍ଷଟି ହରି; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ତସ୍ଯ ତ୍ଵଷ୍ଟା ଦଦୌ କନ୍ଯାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ନାମ ମହାପ୍ରଭାମ୍ । ତସ୍ଯାପତ୍ଯଦ୍ଵଯଂ ଜଜ୍ଞେ ଯମଶ୍ଚ ଯମୁନା ତଥା ।। ୨୦.

ତାଙ୍କୁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ଦେଲେ; ସଂଜ୍ଞାରୁ ଦୁଇ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲେ—ଯମ ଓ ଯମୁନା।

ତସ୍ଯ ତେଜୋଽପ୍ଯସହତୀ ବଭୂଵାଶ୍ଵୀ ମନୋଜଵା । ସ୍ଵାଂ ଛାଯାଂ ତତ୍ର ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ସା ଜଗମୋତ୍ତରାନ୍ କୁରୂନ୍ ।। ୨୦.

ସେ ତାଙ୍କର ପତିର ତେଜ ଅସହି, ମନର ତୁରନ୍ତ ଗତିରେ, ନିଜ ଛାୟାକୁ ରଖି ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ତଦ୍ରୂପାଂ ତାଂ ସଵର୍ଣାଂ ତୁ ଭେଜେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଭାସ୍କରଃ । ତସ୍ଯା ଅପି ଦ୍ଵଯଂ ଜଜ୍ଞେ ଶନିଂ ତପତିମେଵ ଚ ।। ୨୦.

ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେ ଛାୟା, ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକାକାର ରୂପରେ, ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କରୁ ଦୁଇ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲେ—ଶନି ଓ ତପତୀ।

ଯଦା ତ୍ଵସଦୃଶଂ ଭେଜେ ପୁତ୍ରାନ୍ ପ୍ରତି ନରୋତ୍ତମ । ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଅସମତ୍ଵଂ ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵେଷ୍ଵପତ୍ଯେଷୁ ଭାମିନି ।। ୨୦.

ପୁଅମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାରରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅସମତା କଲେ, ଭଗବାନ୍ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ସଂଜ୍ଞାକୁ କହିଲେ: 'ତୁମର ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସମତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମନୋହରିଣୀ।'

ଏଵମୁକ୍ତା ଯଦା ସା ତୁ ଅସମତ୍ଵଂ ଵ୍ଯରୋଚତ । ତଦା ଯମଃ ସ୍ଵପିତରଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ ।। ୨୦.

ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅସମତା ତାଙ୍କୁ ଆର ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ଯମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ନେଯଂ ମାତା ଭଵେତ୍ ତାତ ଅସ୍ମାକଂ ଶତ୍ରୁଵତ୍ ସଦା । ସପତ୍ନୀଵ ଵୃଥାଚାରା ସ୍ଵେସ୍ଵପତ୍ଯେଷୁ ଵତ୍ସଲା ।। ୨୦.

ଏହି ଜନନୀ ଆମର ମାଆ ନୁହେଁ, ପିତା; ସେ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ ଭଳି। ସେ ଅନ୍ୟ ଜନନୀ ଭଳି ଅସତ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ମମତା ଦେଖାଏ।

ଏଵଂ ଯମଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସା ଛାଯା କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତା । ଶଶାପ ପ୍ରେତରାଜସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସ୍ଯଚିରାଦିଵ ।। ୨୦.

ଏପରି ଯମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଚାୟା ରୋଷରେ ଭରି ଯମକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭୂତମାନଙ୍କର ରାଜା ହେବା।'

ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽଥ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ତଦା ପୁତ୍ରହିତୈଷଯା । ଉଵାଚ ମଧ୍ଯଵର୍ତୀ ତ୍ଵଂ ଭଵିତା ଧର୍ମପାପଯୋଃ । ଲୋକପାଲଶ୍ଚ ଭଵିତା ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ର ଦିଵି ଶୋଭସେ ।। ୨୦.

ଏହା ଶୁଣି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନିଜ ପୁଅର ଭଲରେ କହିଲେ — 'ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ପାପର ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟକାରୀ ହେବା, ଏବଂ ଦିବରେ ଆଲୋକରେ ଲୋକପାଳ ଭଳି ଦେଖାଯିବା।'

ଶନିଂ ଶଶାପ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଶ୍ଛାଯାକୋପପ୍ରଧର୍ଷିତଃ । ତ୍ଵଂ କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିର୍ଭଵିତା ମାତୃଦୋଷେଣ ପୁତ୍ରକ ।। ୨୦.

ଚାୟାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଶନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ମାତାଙ୍କର ଦୋଷରେ, ପୁଅ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ଅତି କ୍ରୂର ହେବ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସମୁତ୍ଥାଯ ଯୋଗଂ ଭାନୁର୍ଦିଦୃକ୍ଷଯା । ତାମପଶ୍ଯତ୍ତ୍ଵସୌ ସାଶ୍ଵୀ ଉତ୍ତରେଷୁ କୁରୁଷ୍ଵଥ ।। ୨୦.

ଏପରି କହି ଭାନୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେନି, କାରଣ ଚାୟା ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ ଅଛି।

ତତୋଽଶ୍ଵରୂପଂ କୃତ୍ଵା ସ ଗତ୍ଵା ତତ୍ରୋତ୍ତରାନ୍ କୁରୂନ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ମାର୍ଗେଣ ଯୁଯୋଜାତ୍ମାନମାତ୍ମନା ।। ୨୦.

ତାପରେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ ଭାନୁ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଗଲେ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପଥରେ ତାଙ୍କ ସହ ନିଜକୁ ଏକତ୍ର କଲେ।

ତସ୍ଯାଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ର୍ଯାମଶ୍ଵରୂପ୍ଯାଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ତୀଵ୍ରତେଜସଃ । ବୀଜଂ ନିର୍ଵାପଯାମାସ ତଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ଦ୍ଵିଧାଽପତତ୍ ।। ୨୦.

ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ତେଜର ସମ୍ପୁଟି ଦେଲେ; ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସମ୍ପୁଟି ଦୁଇ ଭାଗରେ ପଡ଼ିଗଲା।

ତତ୍ର ପ୍ରାଣସ୍ତ୍ଵପାନଶ୍ଚ ଯୋନୌ ଚାତ୍ମଜିତୌ ପୁରା । ଵରଦାନେନ ଚ ପୁନର୍ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୨୦.

ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ମଜୟୀ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନରେ, ପୁନି ଦେହ ନେଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ତୌ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ର୍ଯାମଶ୍ଵରୂପିଣ୍ଯାଂ ଜାତୌ ଯେନ ନରୋତ୍ତମୌ । ତତସ୍ତାଵଶ୍ଵିନୌ ଦେଵୌ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯେତେ ରଵିନନ୍ଦନୌ ।। ୨୦.

ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦୁଇଜଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଭାବରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ପ୍ରଜାପତିଃ ସ୍ଵଯଂ ଭାନୁସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ଶକ୍ତିଃ ପରାପରା । ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଗ୍ଵଚ୍ଛରୀରସ୍ଥାଵମୂର୍ତ୍ତୌ ମୂର୍ତିମାଶ୍ରିତୌ ।। ୨୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରଜାପତି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀ ଶକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ; ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆକାରହୀନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଆକାର ନେଲେ।