ଵରାହପୁରାଣମ୍

ପିଣ୍ଡୀଭୂତଂ ତଥା ସର୍ଵଂ କାଠିନ୍ଯଂ ସମପଦ୍ଯତ । ସେଯଂ ପୃଥ୍ଵୀ ମହାଭାଗ ତେଷାଂ ଵୃଦ୍ଧତରାଽଭଵତ୍ ।। ୧୮.

ସମସ୍ତ ଏକ ଗଠିତ ଆକାର ନେଲା ଓ କଠିନତା ଅଧିଗତ କଲା; ଏହି ପୃଥିବୀ, ମହାଭାଗ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ହେଲା।

ଚତୁର୍ଣାଂ ଯୋଗକାଠିନ୍ଯାଦେକୈକଗୁଣଵୃଦ୍ଧିତଃ । ପୃଥ୍ଵୀ ପଞ୍ଚଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ତେଽପ୍ଯେତସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୧୮.

ଚାରିଟି ଭୂତର ଏକତା ଓ କଠିନତା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀ ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ସ ଚ କାଠିନ୍ଯକଂ କୁର୍ଵନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସମପଦ୍ଯତ । ତସ୍ମିନ୍ ନାରାଯଣୋ ଦେଵଶ୍ଚତୁର୍ମୂର୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ ।। ୧୮.

ଏହି କଠିନତା କରିବା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରେ ଚତୁର୍ମୂର୍ତି ଓ ଚତୁର୍ଭୁଜ ନାରାୟଣ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ରୂପେଣ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଚିନ୍ତଯନ୍ ନାଧିଗଚ୍ଛେତ ସୃଷ୍ଟିଂ ଲୋକପିତାମହଃ ।। ୧୮.

ପ୍ରଜାପତି ରୂପ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବହୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।

ତତୋଽସ୍ଯ ସୁମହାନ୍ କୋପୋ ଜଜ୍ଞେ ପରମଦାରୁଣଃ । ତସ୍ମାତ୍ କୋପାତ୍ ସହସ୍ତ୍ରାର୍ଚିରୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଦହନାତ୍ମକଃ ।। ୧୮.

ତାପରେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ହଜାର ଆଗୁନିଆ ଶିଖା ସହିତ ଏକ ଦହନମୟ ପ୍ରାଣୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ସ ତଂ ଦିଧକ୍ଷୁର୍ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋକ୍ତସ୍ତଦା ନୃପ । ହଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯଂ ଵହସ୍ଵେତି ତତୋଽସୌ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ।। ୧୮.

ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଉଠା।' ଏହିପରି ହେବାରୁ ସେ ହବ୍ୟବାହନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କ୍ଷୁଧିତଃ ପ୍ରାଯାତ୍ କିଂ କରୋମି ପ୍ରସାଧି ମାମ୍ । ସ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ତ୍ରିଧା ତୃପ୍ତିମଵାପ୍ସ୍ଯସି ।। ୧୮.

ସେ ଭୁଖା ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋତେ ତୃପ୍ତ କର।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ତୃପ୍ତି ପାଇବ।'

ଦତ୍ତାସୁ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ଵାଦୌ ତୃପ୍ତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଯତୋଽମରାନ୍ । ନଯସେ ଦକ୍ଷିଣାଭାଗଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୧୮.

ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦକ୍ଷିଣାରେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ତୁମେ ଅମରମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ଅଂଶ ନେଇଯାଅ, ସେଥିପାଇଁ ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ହେଲା।

ଆ ସମନ୍ତାଦ୍ଧୁତଂ କିଂଚିଦ୍ ଯତ୍ ତ୍ରିଲୋକେ ଵିଭାଵସୋ । ତଦ୍ ଵହସ୍ଵ ସୁରାର୍ଥାଯ ତତସ୍ତ୍ଵଂ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ।। ୧୮.

ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ହବନ କରାଯାଏ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଉଠାଅ; ଏହିପରି ହେବାରୁ ତୁମେ ହବ୍ୟବାହନ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଗୃହଂ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ପତିସ୍ତ୍ଵଂ ଯତୋଽଧୁନା । ଅତୋ ଵୈ ଗାର୍ହପତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ସର୍ଵଗତୋ ଵିଭୋ ।। ୧୮.

ଘରକୁ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏବେ ତୁମେ ଏହାର ମାଲିକ ହେଲା; ତେଣୁ, ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତୁମେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ହେଉ।

ଵିଶ୍ଵାନ୍ ନରାନ୍ ହୁତୋ ଯେନ ନଯସେ ସଦ୍ଗତିଂ ପ୍ରଭୋ । ଅତୋ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ନାମ ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୧୮.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ହବନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ସେଥିପାଇଁ ତୁମର ନାମ ବୈଶ୍ୱାନର ହେବ।

ଦ୍ରଵିଣଂ ବଲମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଧନଂ ଚ ଦ୍ରଵିଣଂ ଯତଃ । ଦଦାତି ତଦ୍ ଭଵାନେଵ ଦ୍ରଵିଣୋଦାସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ।। ୧୮.

ଧନକୁ ବଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଧନକୁ ଡ୍ରବିଣ ବି କୁହାଯାଏ; ଯେହେତୁ ତୁମେ ଏହା ଦେଉଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଡ୍ରବିଣୋଦା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।

ତନୁଂ ପାସ୍ଯତନୁଂ ପାସି ଯେନ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଦା ଵିଭୋ । ତତସ୍ତନୂନପାନ୍ନାମ ତଵ ଵତ୍ସ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୧୮.

ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ଯେହେତୁ ତୁମେ ସଦା ଶରୀର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କର, ତେଣୁ, ମୋ ପୁଅ, ତୁମର ନାମ ତନୂନପାତ ହେବ।

ଭଵାନ୍ ଜାତାନି ଵୈ ଵେଦ ଅଜାତାନି ଚ ଯେନ ଵୈ । ଅତସ୍ତେ ନାମ ଭଵତୁ ଜାତଵେଦା ଇତି ପ୍ରଭୋ ।। ୧୮.

ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ, ସେସବୁ ଜାଣ; ଏହିପରି ହେବାରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ନାମ ଜାତବେଦସ ହେବ।

ନାରାଃ ସାମାନ୍ଯତଃ ପୁଂସୋ ଵିଶେଷେଣ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ତେ ଶଂସନ୍ତି ଯତସ୍ତ୍ଵାଂ ତୁ ନାରାଶଂସସ୍ତତୋ ଭଵ ।। ୧୮.

ପାଣି ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ; ଯେହେତୁ ସେମାନେ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ନାରାଶଂସ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ।

ଅଗସ୍ ତିରୋଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିଃଶବ୍ଦୋ ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମକଃ । ଅଗସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ଚ ତେନାଗ୍ନିସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। ୧୮.

'ଅଗସ୍' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଦା ଗୁପ୍ତ, ନିରବ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱଭାବ; ଯେହେତୁ ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ତୁମେ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।

ଧ୍ମା ପ୍ରପୂରଣଶବ୍ଦୋ ଯ ଇଧ୍ମା ନାମ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯତେ । ପୂରିତସ୍ଯାଗତିର୍ଯେନ ତେନେଧ୍ମସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। ୧୮.

'ଧ୍ମା' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଫୁଙ୍କିବାର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ଇଧ୍ମା ବୋଲି ଜଳାଣା ଲକଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଏ; ଯେହେତୁ ତୁମେ ଜଳାଣା ଲକଡ଼ି ଜଳିଲେ ଆସ, ତେଣୁ ତୁମେ ଇଧ୍ମ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ।

ଯାଜ୍ଯାନ୍ଯେତାନି ନାମାନି ତଵ ପୁତ୍ର ମହାମଖେ । ଯଜନ୍ତସ୍ତ୍ଵାଂ ନରାଃ କାମୈସ୍ତର୍ପଯିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯସଂଶଯମ୍ ।। ୧୮.

ହେ ପୁଅ, ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ମହାଯଜ୍ଞରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଇଚ୍ଛା କରି ଏହି ନାମରେ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମକୁ ତୃପ୍ତ କରିବେ।

ମହାତପା ଉଵାଚ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଭୂତିମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ତେ ପ୍ରସଙ୍ଗତଃ । ତିଥୀନାଂ ଶ୍ରୃଣୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ନୃପ ।। ୧୯.

ମହାତପା କହିଲେ— 'ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ମହିମା କଥା ଅବସରରେ କହିଥିଲି; ଏବେ, ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ତିଥିମାନଙ୍କର ମହିମା କହିବି, ଶୁଣ।'

ଇତ୍ଥଂଭୂତୋ ମହାନଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମକ୍ରୋଧୋଦ୍ଭଵୋ ମହାନ୍ । ଉଵାଚ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତିଥିର୍ମେ ଦୀଯତାଂ ଵିଭୋ । ଯସ୍ଯାମହଂ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜଗତଃ ଖ୍ଯାତିମାପ୍ନୁଯାମ୍ ।। ୧୯.

ଏପରି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଏକ ତିଥି ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିପାରିବି।'

ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ । ଦେଵାନାମଥ ଯକ୍ଷାଣାଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ । ଆଦୌ ପ୍ରତିପଦା ଯେନ ତ୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନୋଽସି ପାଵକ ।। ୧୯.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ଦେବତା, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପାବକ, ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମ ତିଥି ପ୍ରତିପଦାରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲ।'

ତ୍ଵତ୍ପଦାତ୍ ପ୍ରତିପଦଂ ଚାନ୍ଯା ସଂଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଦେଵତାଃ । ଅତସ୍ତେ ପ୍ରତିପନ୍ନାମ ତିଥିରେଷା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୧୯.

ତୁମର ପାଦରୁ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି ଦିନଟି ଏହିପରି ନାମରେ ପ୍ରତିପଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବ।

ତସ୍ଯାଂ ତିଥୌ ହଵିଷ୍ଯେଣ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ମୂର୍ତିନା । ହୋଷ୍ଯନ୍ତି ତେଷାଂ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପିତରଃ ସର୍ଵଦେଵତାଃ ।। ୧୯.

ଏହି ତିଥିରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆକାରରେ ହବିଷ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରାଯିବ; ଏହିପରି ଉପଚାରରେ ପିତୃଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହେବେ।

ଚତୁର୍ଵିଧାନି ଭୂତାନି ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋଽସୁରାଃ । ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତର୍ପିତେ ତ୍ଵଯି ।। ୧୯.

ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜୀବ—ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଅସୁର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗନ୍ଧର୍ବ ସହିତ—ତୁମକୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ।

ଯଶ୍ଚୋପଵାସଂ କୁର୍ଵୀତ ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଦିନେ । କ୍ଷୀରାଶନୋ ଵା ଵର୍ତ୍ତେତ ଶ୍ରୃଣୁ ତସ୍ଯ ଫଲଂ ମହତ୍ ।। ୧୯.

ଯେଉଁଠି ତୁମର ଭକ୍ତ ଏହି ପ୍ରତିପଦ ଦିନରେ ଉପବାସ କରେ କିମ୍ବା କେବଳ ଦୁଧ ଖାଇ ରହେ, ତାଙ୍କୁ ଯେ କେତେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନି ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ସ୍ଵର୍ଲୋକେଽସୌ ମହୀଯତେ । ତେଜସ୍ଵୀ ରୂପସଂପନ୍ନୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଵାନ୍ ଜାଯତେ ନରଃ ।। ୧୯.

ସେ ଛତ୍ତିଶଟି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ, ରୂପବାନ ଓ ଧନୀ ହେବ।

ଇହ ଜନ୍ମନ୍ଯସୌ ରାଜା ପ୍ରେତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ସୋପ୍ଯଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାଶ୍ରଯଂ ଯଯୌ ।। ୧୯.

ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେ ରାଜା ହେବେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ଏପରି ଭାବରେ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

ଯ ଇଦଂ ଶ୍ରୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ମାନଵଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଜନ୍ମ ସ ପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୧୯.

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ପ୍ରଜାପାଲ ଉଵାଚ । ଏଵମଗ୍ନେଃ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଜାତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରାଣାପାନୌ କଥଂ ଦେଵାଵଶ୍ଵିନୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ ।। ୨୦.

ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇଜଣ କିପରି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ?