ଵରାହପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଵରାହ ଉଵାଚ । ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨.

ଶ୍ରୀବାରାହ କହିଲେ: ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶର ଚରିତ୍ର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ପୁରାଣର ମୂଳ ଚିହ୍ନ।

ଆଦିସର୍ଗମହଂ ତାଵତ୍ କଥଯାମି ଵରାନନେ । ଯସ୍ମାଦାରଭ୍ଯ ଦେଵାନାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଚରିତମେଵ ଚ । ଜ୍ଞାଯତେ ଚତୁରଂଶଶ୍ଚ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ ।। ୨.

ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ହେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ। ଯାହାରୁ ଦେବତା ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ରୂପରେ ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।

ଆଦାଵହଂ ଵ୍ଯୋମ ମହତ୍ ତତୋଽଣୁଂ- ରେକୈଵ ମତ୍ତଃ ପ୍ରବଭୂଵ ବୁଦ୍ଧିଃ । ତ୍ରିଧା ତୁ ସା ସତ୍ତ୍ଵରଜସ୍ତମୋଭିଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ତତ୍ତ୍ଵରୂପୈରୁପେତା ।। ୨.

ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ବିଶାଳ ଆକାଶ ଥିଲି। ତାପରେ ମୋ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏକ ଚେତନା ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ଚେତନା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କଲା।

ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ରିକେଽହଂ ତମସୋ ମହାନ୍ ସ ସଦୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଵିଦାଂ ପ୍ରଧାନଃ । ଉତସ୍ମାଦପି କ୍ଷେତ୍ରଵିଦୂର୍ଜିତୋଽଭୂଦ୍ ବଭୂଵ ଵୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ତତୋ ବଭୂଵ ।। ୨.

ସେଇ ତିନି ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ତମସ୍ ରୂପ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଠାରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଲା।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ତେଭ୍ଯୋ ଶ୍ରଵଣାଦିହେତଵସ୍ ତତୋଽକ୍ଷମାଲା ଜଗତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ଭୂତୈର୍ଗତୈରେଵ ଚ ପିଣ୍ଡମୂର୍ତି- ର୍ମଯା ଭଦ୍ରେ ଵିହିତା ତ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ।। ୨.

ସେଠାରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହିପରି ଜଗତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାଳା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେହଧାରୀ ରୂପ ତିଆରି କଲି।

ଶୂନ୍ଯଂ ତ୍ଵାସୀତ୍ ତତ୍ର ଶବ୍ଦସ୍ତୁ ଖଂ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ ଵାଯୁସ୍ତତ ଏଵାନୁ ତେଜଃ । ତସ୍ମାଦାପସ୍ତତ ଏଵାନୁ ଦେଵି ମଯା ସୃଷ୍ଟା ଭଵତୀ ଭୂତଧାତ୍ରୀ ।। ୨.

ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା, ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶ ଥିଲା। ସେଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ଆଲୋକ ଜନ୍ମିଲା। ତାହାଠାରୁ ପୁଣି ଜଳ ହେଲା, ଏ ଦେବୀ, ତାହାଠାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଧାରଣକାରୀ।

ଯୋଗେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଲଵତ୍ ତତୋଽପି ସବୁଦ୍ବୁଦଂ କଲଲଂ ତ୍ଵଣ୍ଡମେଵ । ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଦ୍ଵିଗତେଽହମାସୀ- ଦାପୋମଯଶ୍ଚାତ୍ମନାତ୍ମାନମାଦୌ ।। ୨.

ପୃଥିବୀରେ, ଜଳ ଭିତରେ ଯେପରି, ପ୍ରଥମେ ଝାଗ ଦେଖାଦେଲା, ତାପରେ ଏକ ଗଠା ହେଲା, ପଛରେ ଏକ ଡିଂଗା ଗଠିତ ହେଲା। ଏହା ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଓ ଭାଗ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଏହା ଭିତରେ ଥିଲି, ଜଳର ଗଠନ ହୋଇ ଆରମ୍ଭରେ ଆପଣକୁ ପ୍ରକାଶ କଲି।

ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରାସ୍ତା ଅଥୋ ତତ୍ର ଚାହଂ ଯେନ ସ୍ଯାନ୍ମେ ନାମ ନାରାଯଣେତି । କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ତତ୍ର ସଂଯାମି ଭୂଯଃ ସୁପ୍ତସ୍ଯ ମେ ନାଭିଜଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଥାଦ୍ଯଃ ।। ୨.

ମୁଁ ନୀର ତିଆରି କରିଥିଲି, ଏବଂ ସେଠାରେ ବସିଥିଲି। ଏହିପରି ମୋର ନାମ 'ନାରାୟଣ' ହେଲା, କାରଣ ମୁଁ ଜଳରେ ବସୁଥିଲି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ମୁଁ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ମୋର ନାଭିରୁ, ପ୍ରଥମ ଥର ପରି, ମୋର ଶୟନ ସମୟରେ ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଏଵଂଭୂତସ୍ଯ ମେ ଦେଵି ନାଭିପଦ୍ମେ ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜ ମହାମତେ ।। ୨.

ଏ ଦେବୀ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋର ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, 'ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତିରୋଭାଵଂ ଗତୋଽହଂ ସୋଽପି ଚିନ୍ତଯନ୍ । ଆସ୍ତେ ଯାଵଜ୍ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରି ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ କିଂଚନ ।। ୨.

ଏପରି କହି ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲି। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରଣକାରୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।

ତାଵତ୍ ତସ୍ଯ ମହାରୋଷୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ। ସଂଭୂଯ ତେନ ବାଲଃ ସ୍ଯାଦଙ୍କେ ରୋଷାତ୍ମସଂଭଵଃ ।। ୨.

ତାହାପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଶିଶୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ।

ଯୋ ରୁଦନ୍ ଵାରିତସ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଣାଽଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତ୍ତିନା । ବ୍ରଵୀତି ନାମ ମେ ଦେହି ତସ୍ଯ ରୁଦ୍ରେତି ସୋ ଦଦୌ ।। ୨.

ସେ ଶିଶୁ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଶିଶୁ କହିଲା, 'ମୋତେ ଏକ ନାମ ଦିଅ।' ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦେଲେ।

ସୋଽପି ତେନ ସୃଜସ୍ଵେତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଲୋକମିମଂ ଶୁଭେ । ଅଶକ୍ତଃ ସୋଽଥ ସଲିଲେ ମମଜ୍ଜ ତପସେ ଧୃତଃ ।। ୨.

ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ 'ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର' ବୋଲି କୁହାଗଲା। କିନ୍ତୁ ସେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ତେଣୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ।

ତସ୍ମିନ୍ ସଲିଲମଗ୍ନେ ତୁ ପୁନରନ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ସସର୍ଜ୍ଜ ଭୂତେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠତୋ ଵରମ୍ । ଵାମେ ଚୈଵ ତଥାଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠେ ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀମଥାସୃଜତ୍ ।। ୨.

ସେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ଆଠିରୁ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେପରି ତାଙ୍କ ବାମ ଆଠିରୁ ତାଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ସ ତସ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ମନୁଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ପ୍ରଭୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସଂଭାଵିତା ସୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଜାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା ।। ୨.

ସେ ପତ୍ନୀ ଭିତରେ, ପ୍ରଭୁ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଧରଣ୍ଯୁଵାଚ । ଵିସ୍ତରେଣ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଆଦିସର୍ଗଂ ସୁରେଶ୍ଵର । ବ୍ରହ୍ମା ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋଽଯଂ କଲ୍ପାଦୌ ଚାଭଵଦ୍ ଯଥା ।। ୨.

ଧରଣୀ କହିଲେ: ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଆଦି ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ, ଏବଂ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଁକୁ ନାରାୟଣ ବୋଲାଯାଏ, କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ସସର୍ଜ ସର୍ଵଭୂତାନି ଯଥା ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ । କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଦେଵି ତଦଶେଷଂ କ୍ଷିତେ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ନାରାୟଣ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଏ ଦେବୀ, ଧରଣୀ, ଶୁଣ।

ଗତକଲ୍ପାଵସାନେ ତୁ ନିଶି ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତଃ ଶୁଭେ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତସ୍ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ଶୂନ୍ଯଂ ଲୋକମଵୈକ୍ଷତ ।। ୨.

ଗତ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ରାତିରେ ଶୟନରୁ ଉଠି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

ନାରାଯଣଃ ପରୋଽଚିନ୍ତ୍ଯଃ ପରାଣାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପୀ ଭଗଵାନନାଦିଃ ସର୍ଵସଂଭଵଃ ।। ୨.

ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସମସ୍ତର ଆଦିପୁରୁଷ। ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅନାଦି ଓ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ।

ଇଦଂ ଚୋଦାହରନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଶ୍ଲୋକଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣଂ ଦେଵଂ ଜଗତଃ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ ।। ୨.

ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ: ବ୍ରହ୍ମାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବତା ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ।

ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଆପୋ ଵୈ ନରସୂନଵଃ । ଅଯନଂ ତସ୍ଯ ତାଃ ପୂର୍ଵଂ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨.

ଜଳକୁ 'ନାରା' ବୋଲାଯାଏ; ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ସେମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଥିଲା, ଏହିକାରଣେ ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ସୃଷ୍ଟିଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପାଦିଷୁ ଯଥା ପୁରା । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତସ୍ତମୋମଯଃ ।। ୨.

ସେ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ତାଙ୍କ ମନରେ ଅଜାଣି ଭାବେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ମୟ ଆକୃତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ତମୋ ମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ତ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ପଞ୍ଚପର୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨.

ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ବଡ଼ ମୋହ, ତାମିସ୍ରା ଓ ଯାହାକୁ ଅନ୍ଧ ବୋଲାଯାଏ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଅଜ୍ଞାନ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ଦେଖାଦେଲା।

ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋଽପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ । ସ ମୁଖ୍ଯସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଗଵିଦ୍ଭିର୍ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ ।। ୨.

ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି ଥିଲା, ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା; ଏହା ବାହାରୁ କିମ୍ବା ଭିତରୁ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପ୍ରଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ପୁନରନ୍ଯଦଭୂତ୍ ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍। ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତସ୍ତୁ ଵୈ ଯସ୍ମାତ୍ ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତସ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨.

ପୁନି ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ ଏକ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଏହାର ଧାରା ପାର୍ଶ୍ୱଦିଗକୁ ବହୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପଶ୍ଵାଦଯସ୍ତେ ଵିଖ୍ଯାତା ଉତ୍ପଥଗ୍ରାହିଣସ୍ତୁ ତେ। ତମପ୍ଯସାଧକଂ ମତ୍ଵା ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତଂ ଚତୁର୍ମୁଖଃ ।। ୨.

ଏଠାରେ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ସଠିକ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ତ୍ରୋତସ୍ତ୍ରିଧା ଯସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ଧର୍ମଵର୍ତ୍ତନଃ । ତତୋର୍ଧ୍ଵଚାରିଣୋ ଦେଵାଃ ସର୍ଵଗର୍ଭସମୁଦ୍ଭଵାଃ ।। ୨.

ଯେଉଁ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍' ସୃଷ୍ଟି ତିନିପ୍ରକାର ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଉପରକୁ ଚାଲନ୍ତି।

ତଦା ସୃଷ୍ଟ୍ଵାଽନ୍ଯସର୍ଗଂ ତୁ ତଦା ଦଧ୍ଯୌ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଅସାଧକାଂସ୍ତୁ ତାନ୍ ମତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗାଦିସଂଭଵାନ୍ ।। ୨.

ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ; ପ୍ରଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

ତତଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଅର୍ଵାକ୍ସ୍ତ୍ରୋତସ୍ତୁ ସ ପ୍ରଭୁଃ । ଅର୍ଵାକ୍ସ୍ତ୍ରୋତସି ଚୋତ୍ପନ୍ନା ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକା ମତାଃ ।। ୨.

ତାପରେ ସେ ପ୍ରଭୁ 'ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହି 'ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ରେ ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଫଳ ବୋଲି ମନ୍ୟ।