ଵରାହପୁରାଣମ୍

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଇଯଂ ଭୂପଦ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥା କଥିତା। ଇଦାନୀଂ ଭାରତଂ ନଵଭେଦଂ ଶ୍ରୃଣୁତ। ତଦ୍ଯଥା। ଇନ୍ଦ୍ରଃ କସେରୁଃ ତାମ୍ରଵର୍ଣୋ ଗଭସ୍ତିଃ ନାଗଦ୍ଵୀପଃ ସୌମ୍ଯଃ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଵାରୁଣଃ ଭାତରଂ ଚେତି। ସାଗରସଂଵୃତମେକୈକଂ ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣମ୍। ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତ କୁଲପର୍ଵତା ଭଵନ୍ତି। ତଦ୍ଯଥା। ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନ୍ନୃକ୍ଷପର୍ଵତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ଅନ୍ଯେ ଚ ମନ୍ଦରଶାରଦର୍ଦୁରକୋଲାହଲସୁରମୈନାକଵୈଦ୍ଯୁତଵାରନ୍ଧମପାଣ୍ଡୁରତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥକୃଷ୍ଣଗିରିଜଯନ୍ତରୈଵତଋଷ୍ଯମୂକଗୋମନ୍ତଚିତ୍ରକୂଟଶ୍ରୀଚକୋରକୂଟଶୈଲକୃତସ୍ଥଲ ଇତ୍ଯେତେ କ୍ଷୁଦ୍ରପର୍ଵତାଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରତରାଃ। ତେଷାମାର୍ଯା ମ୍ଲେଚ୍ଛା ଜନପଦା ଵସନ୍ତି। ପିବନ୍ତି ଚୈତାସୁ ନଦୀଷୁ ପାନୀଯମ୍। ତଦ୍ଯଥା ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁ ସରସ୍ଵତୀ ଶତଦ୍ରୁ ଵିତସ୍ତା ଵିପାଶା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ସରଯୂ ଯମୁନା ଇରାଵତୀ ଦେଵିକା କୁହୂ ଗୋମତୀ ଧୂତପାପା ବାହୁଦା ଦୃଷଦ୍ଵତୀ କୌଶିକୀ ନିସ୍ଵରା ଗଣ୍ଡକୀ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତୀ ଲୋହିତା ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାଦନିର୍ଗତାଃ

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ପୃଥିବୀର ପଦ୍ମ ଆକୃତି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ଭାରତ ଦ୍ୱୀପର ନବ ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଇନ୍ଦ୍ର, କସେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତି, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ, ଭାତର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ସାଗରରେ ଘିରା ଏବଂ ହଜାର ଯୋଜନ ଆକୃତିର। ସେଠି ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ପାରିୟାତ୍ର। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ପାହାଡ ହେଉଛି: ମନ୍ଦର, ଶାରଦ, ଦର୍ଦୁର, କୋଳାହଳ, ସୁରମ, ମୈନାକ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ବାରନ୍ଧମ, ପାଣ୍ଡୁର, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ତ, ଚିତ୍ରକୁଟ, ଶ୍ରୀଚକୋର, କୁଟ, ଶୈଳ, କୃତସ୍ଥଳ। ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ପାହାଡ ଉପରେ ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜନପଦର ଲୋକ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନଦୀଗୁଡିକର ଜଳ ପିଉନ୍ତି। ଏହାର ନଦୀଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ସରୟୂ, ଯମୁନା, ଇରାବତୀ, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, କୌଶିକୀ, ନିସ୍ୱରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତୀ, ଲୋହିତା—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ହିମବତ୍ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶୋଣା ଜ୍ଯୋତୀରଥା ନର୍ମଦା ସୁରସା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚିତ୍ରକୂଟା ତମସା ପିପ୍ପଲା କରତୋଯା ପିଶାଚିକା ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵିଶାଲା ଵଞ୍ଜୁଲା ବାଲୁକା ଵାହିନୀ ଶୁକ୍ତିମତୀ ଵିରଜା ପଙ୍କିନୀ ରିରୀ କୁହୂ ଇତ୍ଯେତା ଋକ୍ଷପ୍ରସୂତାଃ। ମଣିଜାଲା ଶୁଭା ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଶୀଘ୍ରୋଦା ଵେଷ୍ଣା ପାଶା ଵୈତରଣୀ ଵେଦୀ ପାଲୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ତୋଯା ଦୁର୍ଗା ଅନ୍ତ୍ଯା ଗିରା ଏତା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦୋଦ୍ଭଵାଃ। ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣା ଵେଣା ଵଞ୍ଜୁଲା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ଵାହ୍ଯା କାଵେରୀ ଇତ୍ଯେତାଃ ସହ୍ଯପାଦୋଦ୍ଭଵାଃ

ଶୋଣା, ଜ୍ୟୋତୀରଥା, ନର୍ମଦା, ସୁରସା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣା, ଚିତ୍ରକୁଟା, ତମସା, ପିପ୍ପଳା, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବିଶାଳା, ବଞ୍ଜୁଳା, ବାଳୁକା, ବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ବିରଜା, ପଙ୍କିନୀ, ରିରି, କୁହୂ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ଋକ୍ଷ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମଣିଜାଳା, ଶୁଭା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଶୀଘ୍ରୋଦା, ବେଷ୍ଣା, ପାଶା, ବୈତରଣୀ, ବେଦୀ, ପାଳୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ତୋୟା, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତ୍ୟା, ଗିରା—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବେଣା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାବେରୀ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ସାହ୍ୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ପାଵତୀ ଉତ୍ପଲାଵତୀ ଇତ୍ଯେତା ମଲଯଜାଃ। ତ୍ରିଯାମା ଋଷିକୁଲ୍ଯା ଇକ୍ଷୁଲା ତ୍ରିଵିଦା ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ ଵଂଶଵରା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ। ଋଷିକା ଲୂସତୀ ମନ୍ଦଗାମିନୀ ପଲାଶିନୀ ଇତ୍ଯେତାଃ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ। ଏତାଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ କୁଲପର୍ଵତନଦ୍ଯଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଃ। ଏଷ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପୋ ଯୋଜନଲକ୍ଷପ୍ରମାଣତଃ। ଅଧ୍ଯାଯଃ ୮୬ ଅତଃ ପରଂ ଶାକଦ୍ଵୀପଂ ନିବୋଧତ। ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣପରିଣାହାଲ୍ଲଵଣୋଦକଶ୍ଚ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସମସ୍ତେନ ଦ୍ଵିଗୁଣାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚିରାନ୍ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଜରାଵ୍ଯାଧିରହିତଶ୍ଚ ଦେଶୋଽଯମ୍। ସପ୍ତୈଵ କୁଲପର୍ଵତାସ୍ତାଵତ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ଯ ଚୋଭଯତୋ ଲଵଣକ୍ଷୀରୋଦଧୀ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ତତ୍ର ଚ ପ୍ରାଗାଯତଃ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ଉଦଯୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତସ୍ଯାପରେଣ ଜଲଧାରୋ ନାମ ଗିରିଃ। ସୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରେତି କୀର୍ତ୍ତିତଃ। ତସ୍ଯ ଚ ଜଲମିନ୍ଦ୍ରୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵର୍ଷତି। ତସ୍ଯ ପାରେ ରୈଵତକୋ ନାମ ଗିରିଃ। ସୈଵ ନାରଦୋ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନାରଦପର୍ଵତାଦୁତ୍ପନ୍ନୋ ତସ୍ଯ ଚାପରେଣ ଶ୍ଯାମୋ ନାମ ଗିରିଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ସୈଵ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଵର୍ଣ୍ଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ ସିଦ୍ଧା ଇତି କୀର୍ତିତାଃ ପ୍ରଜାନେକଵିଧାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତସ୍ତସ୍ଯାପରେ ରଜତୋ ନାମ ଗିରିଃ ସୈଵ ଶାକୋଚ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାପରେଣାମ୍ବିକେଯଃ ସ ଚ ଵିଭ୍ରାଜସୋ ଭଣ୍ଯତେ। ସ ଏଵ କେସରୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ। ତତଶ୍ଚ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଗିରିନାମାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଷାଣି ତଦ୍ଯଥା। ଉଦଯସୁକୁମାରୋ ଜଲଧାରକ୍ଷେମକମହାଦ୍ରୁମେତି ପ୍ରଧାନାନି ଦ୍ଵିତୀଯପର୍ଵତନାମଭିରପି ଵକ୍ତଵ୍ଯାନି। ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯେ ଶାକଵୃକ୍ଷସ୍ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତମହାନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିନାମ୍ନ୍ଯଃ। ତଦ୍ଯଥା ସୁକୁମାରୀ କୁମାରୀ ନନ୍ଦା ଵେଣିକା ଧେନୁଃ ଇକ୍ଷୁମତୀ ଗଭସ୍ତି ଇତ୍ଯେତା ନଦ୍ଯଃ

ଶତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପାବତୀ, ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ମଲୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତ୍ରିୟାମା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଳା, ତ୍ରିବିଦା, ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ, ବଂଶବରା—ଏହି ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡର ନଦୀ। ଋଷିକା, ଲୂସତୀ, ମନ୍ଦଗାମିନୀ, ପଳାଶିନୀ—ଏହି ଶୁକ୍ତିମାନ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ କୁଳ ପାହାଡର ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀ। ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଆକୃତିର। ଅଧ୍ୟାୟ ୮୬ ଏପରେ ଶାକଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଆକୃତି ଦୁଇ ଗୁଣା ଏବଂ ଲବଣ ଜଳରେ ଘିରା। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଘିରିଛି। ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦର ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ନାହିଁ। ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି, ଦୁଇପଟେ ଲବଣ ଓ କ୍ଷୀର ସାଗର ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ, ଉଦୟ ପର୍ବତ। ତା'ପରେ ଜଳଧାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ। ଏହାର ଜଳ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇ ବର୍ଷା କରେ। ତା'ପରେ ରୈବତକ, ନାରଦ ପାହାଡ। ଏହି ନାରଦ ପାହାଡରୁ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସିଦ୍ଧ ନାମରେ ଖେଳନ୍ତି। ତା'ପରେ ଶ୍ୟାମ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ପାହାଡ, ସେଠି ଲୋକ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ। ତା'ପରେ ରଜତ, ଶାକ ପାହାଡ। ତା'ପରେ ଅମ୍ବିକେୟ, ବିଭ୍ରାଜସ, କେସରୀ ପାହାଡ। ତା'ପରେ ବାୟୁ ବହେ। ପାହାଡର ନାମ ହେଉଛି ଭାଗର ନାମ: ଉଦୟ, ସୁକୁମାର, ଜଳଧାରା, କ୍ଷେମ, ମହାଦ୍ରୁମ—ଏହି ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ ନାମରେ। ମଧ୍ୟରେ ଶାକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ସାତଟି ମହାନଦୀ ଦୁଇ ନାମରେ: ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ନନ୍ଦା, ବେଣିକା, ଧେନୁ, ଇକ୍ଷୁମତୀ, ଗଭସ୍ତି।

ଅଥ ତୃତୀଯଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଶ୍ରୃଣୁତ। କୁଶଦ୍ଵୀପେନ କ୍ଷୀରୋଦଃ ପରିଵୃତଃ ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ। ତତ୍ରାପି ସପ୍ତ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ସର୍ଵେ ଚ ଦ୍ଵିନାମାନଃ। ତଦ୍ ଯଥା --- କୁମୁଦଵିଦ୍ରୁମେତି ଚ ସୋଚ୍ଯତେ। ଉନ୍ନତୋ ହେମପର୍ଵତଃ ସୈଵ। ବଲାହକୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସୈଵ। ତଥା ଦ୍ରୋଣଃ ସୈଵ ପୁଷ୍ପଵାନ୍। କଙ୍କଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ସୈଵ କୁଶେଶଯଃ। ତଥା ଷଷ୍ଠୋ ମହିଷନାମା ସ ଏଵ ହରିରିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ। ତତ୍ରାଗ୍ନିର୍ଵସତି। ସପ୍ତମସ୍ତୁ କକୁଦ୍ମାନ୍ ନାମ ସୈଵ ମନ୍ଦରଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଇତ୍ଯେତେ ପର୍ଵତାଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ଏତେଷାଂ ଵର୍ଷଭେଦୋ ଭଵତି ଦ୍ଵିନାମସଂଜ୍ଞଃ। କୁମୁଦସ୍ଯ ଶ୍ଵେତମୁଦ୍ଭିଦଂ ତଦେଵ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଉନ୍ନତସ୍ଯ ଲୋହିତଂ ଵେଣୁମଣ୍ଡଲଂ ତଦେଵ ଭଵତି। ବଲାହକସ୍ଯ ଜୀମୂତଂ ତଦେଵ ରଥାକାର ଇତି।ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ହରିତଂ ତଦେଵ ବଲାଧନଂ ଭଵତି। କଙ୍କସ୍ଯାପି କକୁଦ୍ମାନ୍ ନାମ। ଵୃତ୍ତିମତ୍ ତଦେଵ ମାନସଂ ମହିଷସ୍ଯ ପ୍ରଭାକରମ୍। କକୁଦ୍ମତଃ କପିଲଂ ତଦେଵ ସଂଖ୍ଯାତଂ ନାମ। ଇତ୍ଯେତାନି ଵର୍ଷାଣି। ତତ୍ର ଦ୍ଵିନାମ୍ନ୍ଯୋ ନଦ୍ଯଃ। ପ୍ରତପା ପ୍ରଵେଶା ସୈଵୋଚ୍ଯତେ। ଦ୍ଵିତୀଯା ଶିଵା ଯଶୋଦା ସା ଚ ଭଵତି। ତୃତୀଯା ପିତ୍ରା ନାମ ସୈଵ କୃଷ୍ଣା ଭଣ୍ଯତେ। ଚତୁର୍ଥୀ ହ୍ରାଦିନୀ ନାମ ସୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରା ନିଗଦ୍ଯତେ। ଵିଦ୍ଯୁତା ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଶୁକ୍ଲା ସୈଵ। ଵର୍ଣା ଷଷ୍ଠୀ ସୈଵ ଵିଭାଵରୀ। ମହତୀ ସପ୍ତମୀ ସୈଵ ଧୃତିଃ। ଏତାଃ ପ୍ରଧାନାଃ ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦନଦ୍ଯଃ। ଇତ୍ଯେଷ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂନିଵେଶଃ। ଶାକଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସଂନିଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ କଥିତଃ। ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯେ ମହାକୁଶସ୍ତମ୍ବଃ। ଏଷ ଚ କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦେନାଵୃତଃ କ୍ଷୀରୋଦଦ୍ଵିଗୁଣେନ

ଏବେ ତୃତୀୟ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। କୁଶଦ୍ୱୀପ କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ଘିରା, ଶାକଦ୍ୱୀପର ଆକୃତି ଦୁଇ ଗୁଣା। ସେଠି ମଧ୍ୟ ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଦୁଇ ନାମ: କୁମୁଦ, ବିଦ୍ରୁମ, ଉନ୍ନତ, ହେମପର୍ବତ, ବଳାହକ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଦ୍ରୋଣ, ପୁଷ୍ପବାନ, କଙ୍କ, କୁଶେଶୟ, ମହିଷ, ହରି, କକୁଦ୍ମାନ, ମନ୍ଦର। ଏହି ପାହାଡଗୁଡିକ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକର ଦୁଇ ଭାଗ: କୁମୁଦର ଭାଗ ଶ୍ୱେତ, ଉନ୍ନତର ଭାଗ ଲୋହିତ, ବଳାହକର ଭାଗ ଜୀମୂତ, ଦ୍ରୋଣର ଭାଗ ହରିତ, କଙ୍କର ଭାଗ କକୁଦ୍ମାନ, ମହିଷର ଭାଗ ପ୍ରଭାକର, କକୁଦ୍ମାନର ଭାଗ କପିଳ। ଏହି ଭାଗଗୁଡିକ। ଦୁଇ ନାମରେ ନଦୀ: ପ୍ରତାପା, ପ୍ରବେଶା; ଶିବା, ଯଶୋଦା; ପିତ୍ରା, କୃଷ୍ଣା; ହ୍ରାଦିନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା; ବିଦ୍ୟୁତା, ଶୁକ୍ଳା; ବର୍ଣା, ବିଭାବରୀ; ମହତୀ, ଧୃତି। ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀ। ଏହି କୁଶଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଶାକଦ୍ୱୀପ ଦୁଇ ଗୁଣା ଆକୃତିର ଏବଂ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ମଧ୍ୟରେ ମହାକୁଶ ଗଛ ଅଛି। କୁଶଦ୍ୱୀପ ଦଧି ସାଗରରେ ଘିରା, କ୍ଷୀର ସାଗରର ଦୁଇ ଗୁଣା।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅଥ କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ଭଵତି ଚତୁର୍ଥଂ କୁଶଦ୍ଵୀପାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣମାନତଃ ସମୁଦ୍ରଃ କ୍ରୌଞ୍ଚେନ ଦ୍ଵିଗୁଣେନାଵୃତଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରଧାନପର୍ଵତାଃ। ପ୍ରଥମଃ କୌଞ୍ଚୋ ଵିଦ୍ଯୁଲ୍ଲତୋ ରୈଵତୋ ମାନସଃ ସୈଵ ପାଵକଃ। ତଥୈଵାନ୍ଧକାରଃ ସୈଵାଚ୍ଛୋଦକଃ। ଦେଵାଵୃତ୍ତୋ ସ ଚ ସୁରାପୋ ଭଣ୍ଯତେ। ତତୋ ଦେଵିଷ୍ଠଃ ସ ଏଵ କାଞ୍ଚନଶ୍ରୃଙ୍ଗୋ ଭଵତି। ଦେଵନନ୍ଦାତ୍ପରୋ ଗୋଵିନ୍ଦଃ, ଦ୍ଵିଵିନ୍ଦ ଇତି। ତତଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଃ ସୈଵ ତୋଷାଶଯଃ। ଏତେ ସପ୍ତ ରତ୍ନମଯାଃ ପର୍ଵତାଃ କ୍ରୀଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ସର୍ଵେ ଚ ପରସ୍ପରେଣୋଚ୍ଛ୍ରଯାଃ। ତତ୍ର ଵର୍ଷାଣି ତଥା କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ କୁଶଲୋ ଦେଶଃ ସୈଵ ମାଧଵଃ ସ୍ମୃତଃ ଵାମନସ୍ଯ ମନୋଽନୁଗଃ ସୈଵ ସଂଵର୍ତକସ୍ତତୋଷ୍ଣଵାନ୍ ସୋମପ୍ରକାଶଃ। ତତଃ ପାଵକଃ ସୈଵ ସୁଦର୍ଶନଃ। ତଥା ଚାନ୍ଧକାରଃ ସୈଵ ସଂମୋହଃ। ତତୋ ମୁନିଦେଶଃ ସ ଚ ପ୍ରକାଶଃ। ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ ସୈଵାନର୍ଥ ଉଚ୍ଯତେ। ତତ୍ରାପି ସପ୍ତୈଵ ନଦ୍ଯଃ।। ୮୭.

ରୁଦ୍ର କହିଲେ — ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱୀପ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଆସିଲା, ଏହା କୁଶଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼। ଏହି କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପକୁ ଦୁଇଗୁଣା ମାପର ସମୁଦ୍ର ଘେରିଛି। ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଅଛି — କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବିଦ୍ୟୁଲ୍ଲତା, ରୈବତ, ମାନସ, ପାବକ, ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ଅଚ୍ଛୋଦକ। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ରତ୍ନମୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବପରି ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଅଛି — କ୍ରଉଞ୍ଚର ଦେଶ କୁଶଳ, ମାଧବ; ବାମନଙ୍କ ଦେଶ ମନୋଅନୁଗ, ସଂବର୍ତ୍ତକ, ତୋଷ୍ଣବାନ, ସୋମପ୍ରକାଶ; ପାବକର ଦେଶ ସୁଦର୍ଶନ; ଅନ୍ଧକାରର ସଂମୋହ; ମୁନିଦେଶ ପ୍ରକାଶ; ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଦେଶ ଅନର୍ଥ। ଏଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି।

ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, ଖ୍ୟାତି ଏବଂ ପୁଣ୍ଡରୀକା — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗୌରୀକୁ ପୁଷ୍ପବହା ଭି କୁହାଯାଏ; କୁମୁଦ୍ବତୀକୁ ତାମ୍ରବତୀ; ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ସୁଖାବହା; ମନୋଜବାକୁ କ୍ଷିପ୍ରୋଦା; ଖ୍ୟାତିକୁ ଗୋବହୁଳା; ପୁଣ୍ଡରୀକାକୁ ଚିତ୍ରବେଗା ଭି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ। କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଶାଲ୍ମଳ କୁହାଯାଏ।

ଘୃତସମୁଦ୍ରମାଵୃତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିସ୍ତଦ୍ଵିସ୍ତାରୋ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତ ପର୍ଵତାଃ ପ୍ରଧାନାସ୍ତାଵନ୍ତି ଵର୍ଷାଣି ତାଵତ୍ଯୋ ନଦ୍ଯଃ। ତତ୍ର ଚ ପର୍ଵତାଃ। ସୁମହାନ୍ ପୀତଃଶାତକୌମ୍ଭାତ୍ ସାର୍ଵଗୁଣସୌଵର୍ଣରୋହିତସୁମନସକୁଶଲ ----- ଜାମ୍ବୂନଦଵୈଦ୍ଯୁତା ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତା ଵର୍ଷାଣି ଚେତି। ଅଥ ଷଷ୍ଠଂ ଗୋମେଦଂ କଥ୍ଯତେ। ଶାଲ୍ମଲଂ ଯଥା ସୁରୋଦେନାଵୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ ସୁରୋଦୋଽପି ତଦ୍ଵିଗୁଣେନ ଗୋମେଦେନାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପ୍ରଧାନପର୍ଵତୌ ଦ୍ଵାଵେଵ। ଏକସ୍ଯ ତାଵତ୍ତାଵସରଃ। ଅପରଶ୍ଚ କୁମୁଦ ଇତି। ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚେକ୍ଷୁରସସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ପୁଷ୍କରେଣାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପୁଷ୍କରାଖ୍ଯେ ମାନସୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତଦପି ଦ୍ଵିଧା ଛିନ୍ନଂ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣେନ ଚ। ସ୍ଵାଦୋଦକେନାଵୃତମ୍। ତତଶ୍ଚ କଟାହମ୍। ଏତତ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ସକଟାହଵିସ୍ତାରପ୍ରମାଣମ୍। ଏଵଂଵିଧାନାମଣ୍ଡାନାଂ ପରିସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଏତାନି କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଭଗଵାନ୍ ନାରାଯଣଃ କ୍ରୋଡରୂପୀ ରସାତଲାନ୍ତଃପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ଦଂଷ୍ଟ୍ରୈକୈନୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ସ୍ଥାପଯତି। ଏଷ ଵଃ କଥିତୋ ମାର୍ଗୋ ଭୂମେରାଯାମଵିସ୍ତରଃ । ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି କୈଲାସଂ ନିଲଯଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୮୮.

ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘେରାଯାଇଛି, ଏହାର ଆକାର ପୂର୍ବପରି ଦୁଇଗୁଣା। ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼, ସେତେ ଦେଶ ଓ ସେତେ ନଦୀ ଅଛି। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ — ସୁମହାନ, ପୀତ, ଶାତକୌମ୍ଭ, ସାର୍ବଗୁଣସୌବର୍ଣ୍ଣ, ରୋହିତ, ସୁମନସ, କୁଶଳ, ଜାମ୍ବୁନଦ, ବୈଦ୍ୟୁତ — ଏହିମାନେ କୁଳପାହାଡ଼ ଓ ଦେଶ। ପରେ ଛଅଟିଏ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱୀପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି। ଯେପରି ଶାଲ୍ମଳ ସୁରୋଦା ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ସୁରୋଦା ମଧ୍ୟ ଗୋମେଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଗୁଣା ମାପରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ — ଏକ ତାବସର, ଅନ୍ୟଟି କୁମୁଦ। ଚେନିରସର ସମୁଦ୍ର ଦୁଇଗୁଣା ପୁଷ୍କର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦେଶରେ ମାନସ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ମିଠା ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ତାପରେ କଟାହ ସୀମା। ଏହା ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ମାପ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୀମା ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏପରି ବିଶ୍ୱ ଗଣନା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ କ୍ରୋଡ ଆକାର ଧରି ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଦାଁତରେ ଉଠାଇ ରଖନ୍ତି। ଏଭଳି ଭୂମିର ପଥ ଓ ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ମୁଁ ଏବେ କୈଳାସ ଗମନ କରିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।