ଵରାହପୁରାଣମ୍

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅତଃ ପରଂ ପର୍ଵତେଷୁ ଦେଵାନାମଵକାଶା ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେ । ତତ୍ର ଯୋଽସୌ ଶାନ୍ତାଖ୍ଯଃ ପର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯୋପରି ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନମ୍ । ତତ୍ର ଦେଵରାଜସ୍ଯ ପାରିଜାତକଵୃକ୍ଷଵନମ୍ । ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ କୁଞ୍ଜରୋ ନାମ ଗିରିଃ । ତସ୍ଯୋପରି ଦାନଵାନାମଷ୍ଟୌ ପୁରାଣି ଚ । ୧ ତଥା ଵଜ୍ରକେ ପର୍ଵତଵରେ ରାକ୍ଷସାନାମନେକାନି ପୁରାଣି । ତେ ଚ ନାମ୍ନା ନୀଲକାଃ କାମରୂପିଣଃ । ମହାନୀଲେଽପି ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରପୁରାଣି । ପଞ୍ଚଦଶସହସ୍ତ୍ରାଣି କିନ୍ନରାଣାଂ ଖ୍ଯାତାନି । ତତ୍ର ଦେଵଦତ୍ତଚନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ରାଜାନଃ । ପଞ୍ଚଦଶକିନ୍ନରାଣାଂ ଗର୍ଵିତାଃ । ତାନି ସୌଵର୍ଣାନି ବିଲପ୍ରଵେଶନାନି ଚ ପୁରାଣି । ଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯେ ଚ ପର୍ଵତଵରେ ନାଗାନାମଧିଵାସଃ । ତେ ଚ ବିଲପ୍ରଵେଶାଃ ବିଲେଷୁ ଵୈନତେଯଵିଷଯାଵର୍ତ୍ତିନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନୁରାଗେ ଚ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଵେଣୁମତ୍ଯପି ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରତ୍ରଯଂ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଶତଵିସ୍ତୀର୍ଣମେକୈକଂ ତାଵଦାଯତମ୍ । ଉଲୂକରୋମଶମହାଵେତ୍ରାଦଯଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ଵିଦ୍ଯାଧରାଣାମ୍ । ୨ ଏକୈକେ ଚ ଶୈଲରାଜନି ସ୍ଵଯମେଵ ଗରୁଡୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୁଞ୍ଜରେ ତୁ ପର୍ଵତଵରେ ନିତ୍ଯଂ ପଶୁପତିଃ ସ୍ଥିତଃ । ଵୃଷଭାଙ୍କୋ ମହାଦେଵଃ ଶଂକରୋ ଯୋଗିନାଂ ଵରଃ ଅନେକଗଣଭୂତକୋଟିସହସ୍ତ୍ରଵାରୋ ଭଗଵାନ୍ ଅନାଦିପୁରୁଷୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଵସୁଧାରେ ଚ ପୁଷ୍ପଵତାଂ ଵସୂନାଂ ଚ ସମାଵାସଃ । ୩ ଵସୁଧାରରତ୍ନଧାରଯୋର୍ମୂର୍ଧ୍ନି ଅଷ୍ଟୌ ସପ୍ତ ଚ ସଂଖ୍ଯଯା । ପୁରାଣି ଵସୁସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ଚେତି । ଏକଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥାନଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ। ଗଜପର୍ଵତେ ଚ ମହାଭୂତପରିଵୃତା ସ୍ଵଯମେଵ ଭଗଵତୀ ତିଷ୍ଠତି । ୪ ଵସୁଧାରେ ଚ ପର୍ଵତଵରେ ମୁନିସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରାଣାମାଯତନମ୍ । ଚତୁରାଶୀତ୍ଯପରପୁର୍ଯୋ ମହାପ୍ରାକାରତୋରଣାଃ । ତତ୍ର ଚାନେକପର୍ଵତା ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଯୁଦ୍ଧଶାଲିନୋ ଵସନ୍ତି । ତେଷାଂ ଚାଧିପତିର୍ଦେଵୋ ରାଜରାଜୈକପିଙ୍ଗଲଃ । ସୁରରାକ୍ଷସାଃ ପଞ୍ଚକୂଟେଦାନଵାଃ ଶତଶ୍ରୃଙ୍ଗେଯକ୍ଷାଣାଂ ପୁରଶତମ୍ । ୫ ତାମ୍ରାଭେ ତକ୍ଷକସ୍ଯପୁରଶତମ୍ । ଵିଶଖପର୍ଵତେ ଗୁହସ୍ଯାଯତନମ୍ । ଶ୍ଵେତୋଦଯେ ଗିରିଵରେ ମହାଗନ୍ଧର୍ଵଭଵନମ୍ । ହରିକୂଟେ ହରିର୍ଦେଵଃ । କୁମୁଦେ କିନ୍ନରାଵାସଃ । ଅଞ୍ଜନେ ମହୋରଗାଃ । ସହସ୍ତ୍ରଶିଖରେ ଚ ଦୈତ୍ଯାନାମୁଗ୍ରକର୍ମିଣାମାଵାସଃ । ପୁରାଣାଂ ସହସ୍ତ୍ରମେକଂ ହେମମାଲିନାମ୍ ମୁକୁଟେ ପନ୍ନପ୍ରପକ୍ଷେ ପର୍ଵତଵରେ ଚତ୍ଵାର୍ଯାଯତନାନି ତୁ। ଏଵଂ ମେରୁପର୍ଵତେଷୁ ଦେଵାନାମଧିଵାସଃ । ମର୍ଯାଦାପର୍ଵତେ ଦେଵକୂଟେ ପୁରଵିନ୍ଯାସଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ । ତସ୍ଯୋପରି ଯୋଜନଶତଂ ଗରୁଡସ୍ଯ ଜାତଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵତସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଦାଯତାଃ ସପ୍ତଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାଃ । ଆଗ୍ନେଯାଶ୍ଚ ନାମ୍ନା ଗନ୍ଧର୍ଵାତିବଲିନଃ । ତତ୍ର ଚାନ୍ଯତ୍ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମଣ୍ଡଲଂ ପୁରମ୍ ସୈଂହିକେଯାନାମ୍ । ତତ୍ର ଚ ଦେଵର୍ଷିଚରିତାନି ଦେଵକୂଟେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । ପୁରଂ ଚ କାଲକେଯାନାଂ ତତ୍ରୈଵ । ତଥା ଚାନ୍ତରତଟେଽନ୍ଯେସୁନାନ୍ନାମ ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତଂ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଯୋଜନାଯାମଂ ପୁରମ୍ କାମରୂପିଣାଂ ଦୃପ୍ତାନାଂ ମଧ୍ଯମେ ଚ ତସ୍ଯ ହେମକୂଟେ ମହାଦେଵସ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ । ଅଥାତଃ କୈଲାସଵର୍ଣକୋ ଭଵତି। କୈଲାସସ୍ଯ ତଟେ ଯୋଜନଶତମାଯାମଵସ୍ତୃତମ୍ ଭୁଵନମାଲାଭିଵ୍ଯାପ୍ତମ୍ । ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେ ସଭା । ତତ୍ର ଚ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ଵିମାନଂ ତିଷ୍ଠତି । ଧନଦସ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵିମାନମଧିଵାସଶ୍ଚ । ତତ୍ର ପଦ୍ମମହାପଦ୍ମମକରକଚ୍ଛପକୁମୁଦଶଙ୍ଖନୀଲନନ୍ଦମହାନିଧଯଃ ପ୍ରତିଵସନ୍ତି । ତତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଲୋକପାଲାନାମାଵାସଃ । ତତ୍ର ଚ ମନ୍ଦାକିନୀ ନାମ ନଦୀ । ତଥା କନକମନ୍ଦା ମନ୍ଦା ଚେତି ନାମଭିଃ ସରିତଃ । ତତ୍ରାନ୍ଯା ଅପି ନଦ୍ଯଃ ସନ୍ତି । ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ଶତଯୋଜନମାଯାମାସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତା ଦଶଗନ୍ଧର୍ଵପୁର୍ଯଃ ତାସୁ ଚ ସକୁବାହୁହରିକେଶଚିତ୍ରସେନାଦଯୋ ରାଜାନଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଚ ପଶ୍ଚିମକୂଟେ ଅଶୀତିଯୋଜନାଯାମଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଵିସ୍ତୃତମେକୈକଂ ଯକ୍ଷନଗରମ୍ । ତେଷୁ ଚ ମହାମାଲିସୁନେତ୍ର ଚକ୍ରାଦଯୋ ନାଯକାଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ କୁଞ୍ଜଦରୀଷୁ ଗୁହାସୁ ସମୁଦ୍ରାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଯାଵତ୍କିନ୍ନରାଣାଂ ପୁରଶତମ୍ । ତେଷୁ ଚ ଦ୍ରୁମସୁଗ୍ରୀଵାଦିଭଗଦତ୍ତପ୍ରମୁଖଂ ରାଜଶତମ୍ । ତତ୍ର ଚ ରୁଦ୍ରସ୍ଯୋମଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଵାହସ୍ସଂଵୃତ୍ତଃ । ତପଶ୍ଚ କୃତଵତୀ ଗୌରୀ । କିରାତରୂପିଣା ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ସ୍ଥିତମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ତତ୍ର ସ୍ଥିତେନ ସୋମେନ ଶଂକରେଣ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପାଵଲୋକନଂ କୃତମ୍ । ତତ୍ର ଚାନେକକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵୋପଗୀତମୁମାଵନଂ ନାମାପ୍ସରୋଭିରନେକପୁଷ୍ପଲତାଵଲ୍ଲୀଭିରୁପେତମ୍ । ଯତ୍ର ଭଗଵତା ମହେଶ୍ଵରେଣାର୍ଦ୍ଧନାରୀନରଵପୁଃ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ । ତତ୍ର ଚ କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ଶରଦ୍ଵନମ୍ । ପୁଷ୍ପଚିତ୍ରକ୍ରୌଞ୍ଚଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କାର୍ତିକେଯାଭିଷେକଃ କୃତଃ ତସ୍ଯ ଚ ପୂର୍ଵତଟେ ସିଦ୍ଧମୁନିଗଣାଵାସଃ କଲାପଗ୍ରାମୋ ନାମ । ତଥା ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଵସିଷ୍ଠପରାଶରନଲଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଦ୍ଦାଲକାଦୀନାଂ ମହର୍ଷୀଣାମନେକାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ଭଵତି । ତଥା ଚ ପଶ୍ଚିମସ୍ଯାଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯ ଭାଗଂ ଶ୍ରୃଣୁତ । ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯମକୂଟେ ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଯତନଂ ମହାଦେଵସ୍ଯ । ତସ୍ଯୈଵୋତ୍ତରତଟେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତଂ ମହତ୍ପୁରଂ ଲମ୍ବାଖ୍ଯାତଂ ରାକ୍ଷସାନାମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ବିଲପ୍ରଵେଶନଗରମ୍ । ପ୍ରଭେଦକସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ ଦେଵଦାନଵସିଦ୍ଧାଦୀନାଂ ପୁରାଣି । ତସ୍ଯ ଗିରେର୍ମୂର୍ଧ୍ନି ମହତୀ ସୋମଶିଲା ତିଷ୍ଠତି । ତସ୍ଯାଂ ଚ ପର୍ଵଣି ସୋମଃ ସ୍ଵଯମେଵାଵତରତି । ତସ୍ଯୈଵୋତ୍ତରପାର୍ଶ୍ଵେ ତ୍ରିକୂଟଂ ନାମ । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ତିଷ୍ଠତି କ୍ଵଚିତ୍ । ତଥା ଚ ଵହ୍ନ୍ଯାଯତନମ୍ । ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଵହ୍ନିରୁପାସ୍ଯତେ ଦେଵୈଃ । ୬ ଉତ୍ତରେ ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଖ୍ଯେ ପର୍ଵତଵରେ ଦେଵତାନାମାଯତନାନି । ପୂର୍ଵେ ନାରାଯଣସ୍ଯାଯତନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ଶଂକରସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେ । ତତ୍ର ଚ ଯକ୍ଷାଦୀନାଂ କେଚିତ୍ ପୁରାଣି ତସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରତୀରେ ଜାତୁଛେ ମହାପର୍ଵତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମଣ୍ଡଲଂ ନନ୍ଦଜଲଂ ନାମ ସରସ୍ ତତ୍ର ନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ଵସତି ଶତଶୀର୍ଷପ୍ରଚଣ୍ଡ ଇତି।।୭ ଇତ୍ଯେତେଽଷ୍ଟୌ ଦେଵପର୍ଵତା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ । ତେନାନୁକ୍ରମେଣ ହେମରଜତରତ୍ନଵୈଦୂର୍ଯମାନଃ ଶିଲାହିଙ୍ଗୁଲାଦିଵର୍ଣାଃ । ଇଯଂ ଚ ପୃଥ୍ଵୀ ଲକ୍ଷକୋଟିଶତାନେକସଂଖ୍ଯାତାନାଂ ପୂର୍ଣା ତେଷୁ ଚ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରାଣାଂ ନିଲଯାଃ ତେ ଚ ମେରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ କେସରଵଲଯାଲଵାଲଂ ସିଦ୍ଧଲୋକେତି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ । ଇଯଂ ପୃଥ୍ଵୀ ପଦ୍ମାକାରେଣ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ଏଷ ଚ ସର୍ଵପୁରାଣେଷୁ କ୍ରମଃ ସାମାନ୍ଯତଃ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏବେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି। ଶାନ୍ତ ପାହାଡ଼ରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ଦେବରାଜଙ୍କର ପାରିଜାତ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ଏହାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜର ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଉପରେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଅଠଟି ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ବଜ୍ରକ ପାହାଡ଼ରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅନେକ ସହର ଅଛି, ସେମାନେ ନୀଳକ ଓ ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା। ମହାନୀଳ ପାହାଡ଼ରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ପନ୍ଦର ହଜାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସହର ଅଛି। ସେଠାରେ ଦେବଦତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅଭିମାନୀ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେସବୁ ସହର ସୁନାର ହୋଇଥିବା, ତଳ ଦ୍ୱାର ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପାହାଡ଼ରେ ନାଗମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ତଳ ଦ୍ୱାର ଗୁହାରେ ଅଛି, ଦାନବମାନେ ନିଜ ଦେଶରେ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ବେଣୁମତିରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ତିନିଟି ସହର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ବିସ୍ତୃତ। ଉଲୂକରୋମ, ମହାବେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରାଜରେ ଗରୁଡ଼ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି। କୁଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ରେ ପଶୁପତି ସଦା ରହନ୍ତି। ବୃଷଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ମହାଦେବ, ଶଂକର, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନେକ ଗଣ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଆଦିପୁରୁଷ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ବସୁଧାରାରେ ପୁଷ୍ପଧାରୀ ଓ ବସୁମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି। ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରାର ଶିଖରରେ ଅଠ ଓ ସାତଟି ପୁରାତନ ସହର ବସୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କର। ଏକଶୃଙ୍ଗ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରଜାପତି, ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିବାସ। ଗଜପାହାଡ଼ରେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କରେ ଘିରିଥିବା ଦେବୀ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି। ବସୁଧାରା ପାହାଡ଼ରେ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ନିବାସ। ଏଠାରେ ଚଉଁଅଶୀଟି ସହର ଅଛି, ବଡ଼ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଥିବା। ଅନେକପାହାଡ଼ ନାମକ ପାହାଡ଼ରେ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବ ରାଜାରାଜ ଏକପିଙ୍ଗଳ। ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ ଶତଶୃଙ୍ଗରେ ସୁର, ରାକ୍ଷସ, ଦାନବମାନଙ୍କର ସହର ଅଛି, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଶତଟି ସହର। ତାମ୍ରାଭେ ଟକ୍ଷକଙ୍କର ଶତଟି ସହର, ବିଶାଖପାହାଡ଼ରେ ଗୁହାଙ୍କର ନିବାସ। ଶ୍ୱେତୋଦୟ ପାହାଡ଼ରେ ମହାଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଭବନ। ହରିକୂଟରେ ହରି ଦେବ। କୁମୁଦରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ନିବାସ। ଅଞ୍ଜନରେ ମହାଓରଗମାନେ। ସହସ୍ରଶିଖରରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଗ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ହେମମାଳିନମାନଙ୍କର ଏକ ହଜାର ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। ମୁକୁଟ ପାହାଡ଼ର ପାଖରେ ଚାରିଟି ନିବାସ। ଏଭଳି ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ। ମର୍ଯ୍ୟାଦାପାହାଡ଼ ଦେବକୂଟରେ ସହର ବିନ୍ୟାସ ବିବରଣା। ଏହାର ଉପରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ। ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ସାତଟି ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର। ସେଠାରେ ଆଗ୍ନେୟ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ। ଏଠାରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆୟତନରେ ସିଂହିକେୟମାନଙ୍କର ସହର। ଦେବକୂଟରେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। କାଳକେୟମାନଙ୍କର ସହର ଏଠାରେ। ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ସୁନନ୍ ନାମକ ସହର, ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ବାଉଷଠି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା ଅଭିମାନୀମାନଙ୍କର। ମଧ୍ୟରେ ହେମକୂଟରେ ମହାଦେବଙ୍କର ବଟବୃକ୍ଷ। ଏବେ କୈଳାସର ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି। କୈଳାସର ତଟରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଭୂମି, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ମଧ୍ୟରେ ସଭା ଅଛି। ସେଠାରେ ତତ୍ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଭବନ ରହିଛି। ଏହା ଧନଦଙ୍କର ନିବାସ। ସେଠାରେ ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ମକର, କଚ୍ଛପ, କୁମୁଦ, ଶଂଖ, ନୀଳ, ନନ୍ଦ, ମହାନିଧି ମହାଧନ ରହନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ନିବାସ। ସେଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହିଥାଏ, ଏବଂ କନକମନ୍ଦା ଓ ମନ୍ଦା ନାମକ ନଦୀ ଅଛି। ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଦଶଟି ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର, ସେଠାରେ ସକୁବାହୁ, ହରିକେଶ, ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ କୂଟରେ ଅଠିଅଠି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯକ୍ଷ ସହର, ମହାମାଳି, ସୁନେତ୍ର, ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ନାୟକମାନେ। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜଦରୀ ଗୁହାରେ ଏକ ଶତ କିନ୍ନର ସହର, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ଦ୍ରୁମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏକ ଶତ ରାଜା। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଉମାଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇଥିଲା। ଗୌରୀ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ରୁଦ୍ର କିରାତ ରୂପରେ ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ। ଏଠାରେ ସୋମ ଓ ଶଂକର ଏକସାଥି ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଖିଥିଲେ। ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଗୀତ ଗାଇଥିବା ଉମାବନ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଲତା ଓ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଅର୍ଧନାରୀ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ଶରଦ୍ବନ ଏଠାରେ। ପୁଷ୍ପ ଓ ଚିତ୍ରକ୍ରଉଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା, ପୂର୍ବ ତଟରେ ସିଦ୍ଧମୁନିମାନଙ୍କର କଳାପଗ୍ରାମ ନାମକ ନିବାସ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବଶିଷ୍ଠ, ପରାଶର, ନଳ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ହଜାର ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ନିଷଧର ଭାଗ ଶୁଣ। ମଧ୍ୟ କୂଟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କର ନିବାସ। ଉତ୍ତର ତଟରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତରେ ବଡ଼ ସହର ଲମ୍ବ ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତଳ ଦ୍ୱାର ସହର। ପ୍ରଭେଦକର ପଶ୍ଚିମରେ ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ସହର। ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବଡ଼ ସୋମ ଶିଳା ଅଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୋମ ନିଜେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତ୍ରିକୂଟ ଅଛି, ସେଠାରେ କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ନିବାସ, ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅଥ ନଦୀନାମଵତାରଂ ଶ୍ରୃଣୁତ । ଆକାଶସମୁଦ୍ରୋ ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ ସାମାଖ୍ଯସ୍ ତସ୍ମାଦାକାଶଗାମିନୀ ନଦୀ ପ୍ରଵୃତ୍ତା । ସା ଚାନଵରତମିନ୍ଦ୍ରଗଜେନ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ । ସା ଚ ଚତୁରଶୀତିସହସ୍ତ୍ରୋଚ୍ଛ୍ରାଯା । ସା ମେରୋଃ ସୁଦର୍ଶନଂ କରୋତି । ସା ଚ ମେରୁକୂଟତଟାନ୍ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରସ୍ଖଲିତା ଚତୁର୍ଧା ସଂଜାତା । ଷଷ୍ଟିଂ ଚ ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରଂ ନିରାଲମ୍ବା ପତମାନା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମନୁସରନ୍ତୀ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଜଗାମ । ସୀତା ଚାଲକନନ୍ଦା ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ଚେତି ନାମଭିଃ । ଯଥୋଦ୍ଦେଶଂ ସା ଚାନେକଶତସହସ୍ତ୍ରପର୍ଵତାନାଂ ଦାରଯନ୍ତୀ ଗାଂ ଗତେତି ଗଙ୍ଗେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଅଥ ଗନ୍ଧମାଦନପାର୍ଶ୍ଵେଽମରଗଣ୍ଡିକା ଵର୍ଣ୍ଯତେ । ଏକତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରାଣି ଆଯାମଃ ଚତୁଃଶତଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍। ତତ୍ର କେତୁମାଲାଃ ସର୍ଵେ ଜନପଦାଃ । କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଃ ପୁରୁଷା ମହାବଲିନଃ । ଉତ୍ପଲଵର୍ଣାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଶୁଭଦର୍ଶନାଃ । ତତ୍ର ଚ ମହାଵୃକ୍ଷାଃ ପନସାଃ ସନ୍ତି । ତତ୍ରେଶ୍ଵରୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି । ତତ୍ରୋଦପାନାଚ୍ଚ ଜରାରୋଗଵିଵର୍ଜିତା ଵର୍ଷାଯୁତାଯୁଷଶ୍ଚ ନରାଃ । ମାଲ୍ଯଵତଃ ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ ପୂର୍ଵଗଣ୍ଡିକା ଏକଶ୍ରୃଙ୍ଗାଦ୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରାଣି ମାନତସ୍ତତ୍ର ଚ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵା ନାମ ଜନପଦାଃ ଭଦ୍ରସାଲଵନଂ ଚ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । କାଲାମ୍ରଵୃକ୍ଷାଃ ପୁରୁଷାଃ ଶ୍ଵେତାଃ ପଦ୍ମଵର୍ଣିନଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କୁମୁଦଵର୍ଣା ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଣି ତେଷାମାଯୁଃ । ତତ୍ର ଚ ପଞ୍ଚ କୁଲପର୍ଵତାଃ । ତଦ୍ଯଥା ଶୈଲଵର୍ଣଃ ମାଲାଖ୍ଯଃ କୋରଜଶ୍ଚ ତ୍ରିପର୍ଣଃ ନୀଲଶ୍ଚେତି ତଦ୍ଵିନିର୍ଗତାଃ। ତଦମ୍ଭଃସ୍ଥିତାନାଂ ଦେଶାନାଂ ତାନ୍ଯେଵ ନାମାନି । ତେ ଚ ଦେଶା ଏତା ନଦୀଃ ପିବନ୍ତି। ତଦ୍ଯଥା ସୀତା ସୁଵାହିନୀ ହଂସଵତୀ କାସା ମହାଚକ୍ରା ଚନ୍ଦ୍ରଵତୀ କାଵେରୀ ସୁରସା ଶାଖାଵତୀ ଇନ୍ଦ୍ରଵତୀ ଅଙ୍ଗାରଵାହିନୀ ହରିତୋଯା ସୋମାଵର୍ତା ଶତହ୍ରଦା ଵନମାଲା ଵସୁମତୀ ହଂସା ସୁପର୍ଣା ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗା ଧନୁଷ୍ମତୀ ମଣିଵପ୍ରା ସୁବ୍ରହ୍ମଭାଗା ଵିଲାସିନୀ କୃଷ୍ଣତୋଯା ପୁଣ୍ଯୋଦା ନାଗଵତୀ ଶିଵା ଶେଵାଲିନୀ ମଣିତଟା କ୍ଷୀରୋଦା ଵରୁଣାଵତୀ ଵିଷ୍ଣୁପଦୀ ମହାନଦୀ ହିରଣ୍ଯସ୍କନ୍ଧଵାହା ସୁରାଵତୀ କାମୋଦା ପତାକାଶ୍ଚେତ୍ଯେତା ମହାନଦ୍ଯଃ । ଏତାଶ୍ଚ ଗଙ୍ଗାସମାଃ କୀର୍ତିତାଃ। ଆଜନ୍ମାନ୍ତଂ ପାପଂ ଵିନାଶଯନ୍ତି । କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଶ୍ଚ କୋଟିଶଃ। ତାଶ୍ଚ ନଦୀର୍ଯେ ପିବନ୍ତି ତେ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଯୁଷଃ। ରୁଦ୍ରୋମାଭକ୍ତା ଇତି

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏବେ ନଦୀମାନଙ୍କର ଅବତାର ବିବରଣା ଶୁଣ। ଆକାଶସମୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବହିଥାଏ। ଏହି ନଦୀ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗଜ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୋଭିତ ହୁଏ। ଏହି ନଦୀ ଚଉଁଅଶୀ ହଜାର ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଥାଏ। ଏହି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଅତି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ। ମେରୁର ଶିଖର ତଟରୁ ଏହି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଯୋଜନ ନିରାଲମ୍ବ ଭାବରେ ପଡ଼ି, ଚାରି ଦିଗରେ ଘୂରି ଯାଏ, ଏହି ଚାରି ନଦୀର ନାମ ହେଉଛି: ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁଭଦ୍ରା। ଏହି ନଦୀମାନେ ଅନେକ ଶତ ହଜାର ପାହାଡ଼ କାଟି ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଏହି ଦେଖି ଗଙ୍ଗା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅମରଗନ୍ଧିକା ନାମକ ଦେଶ ଅଛି, ଏହା ଏକତିରିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚାରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ। ସେଠାରେ କେତୁମାଳ ଜନପଦର ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି; ପୁରୁଷମାନେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜନନୀମାନେ ପଦ୍ମବର୍ଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭଦର୍ଶନ। ସେଠାରେ ପନସ ଗଛ ବହୁତ ଅଛି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଏଶ୍ୱର ଅଛି। ସେଠାରେ ଉପନାନର ଜଳ ପିଇ ଲୋକମାନେ ଜରା ଓ ରୋଗ ନାହିଁ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ। ମାଲ୍ୟବତ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ବଗନ୍ଧିକା ଏକଶୃଙ୍ଗରୁ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ମାପରେ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଜନପଦ ଓ ଭଦ୍ରସାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି। ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ୟ, ଜନନୀମାନେ କୁମୁଦବର୍ଣ୍ୟ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ। ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଟି କୁଳ ପାହାଡ଼: ଶୈଳବର୍ଣ୍ୟ, ମାଳା, କୋରଜ, ତ୍ରିପର୍ଣ୍ଣ, ନୀଳ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ଦେଶମାନେ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ଏହି ନଦୀମାନେ ପିଆନ୍ତି: ସୀତା, ସୁବାହିନୀ, ହଂସବତୀ, କାସା, ମହାଚକ୍ରା, ଚନ୍ଦ୍ରବତୀ, କାବେରୀ, ସୁରସା, ଶାଖାବତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରବତୀ, ଅଙ୍ଗାରବାହିନୀ, ହରିତୋୟା, ସୋମାବର୍ତ୍ତା, ଶତହ୍ରଦା, ବନମାଳା, ବସୁମତୀ, ହଂସା, ସୁପର୍ଣ୍ଣା, ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗା, ଧନୁଷ୍ମତୀ, ମଣିଭପ୍ରା, ସୁବ୍ରହ୍ମଭାଗା, ବିଲାସିନୀ, କୃଷ୍ଣତୋୟା, ପୁଣ୍ୟୋଦା, ନାଗବତୀ, ଶିବା, ଶେବାଲିନୀ, ମଣିତଟା, କ୍ଷୀରୋଦା, ବରୁଣାବତୀ, ବିଷ୍ଣୁପଦୀ, ମହାନଦୀ, ହିରଣ୍ୟସ୍କନ୍ଧବାହା, ସୁରାବତୀ, କାମୋଦା, ପତାକା। ଏହି ସବୁ ମହାନଦୀ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ନଦୀମାନେ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ନଦୀମାନେ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ। ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ନିସର୍ଗ ଏଷ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵାନାଂ କୀର୍ତିତଃ କେତୁମାଲାନାଂ ଵିସ୍ତରେଣ କଥିତଂ । ନୈଷଧସ୍ଯାଚଲେନଦ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ କୁଲାଚଲଜନପଦନଦ୍ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ । ତଥା ଚ ଵିଶାଖକମ୍ବଲଜଯନ୍ତକୃଷ୍ଣହରିତାଶୋକଵର୍ଦ୍ଧମାନା ଇତ୍ଯେତେଷାଂ ସପ୍ତକୁଲପର୍ଵତାନାଂ କୋଟିଶଃ ପ୍ରସୂତିଃ । ତନ୍ନିଵାସିନୋ ଜନପଦାସ୍ତନ୍ନାମାନ ଏଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ । ତଦ୍ଯଥା ସୌରଗ୍ରାମାତ୍ତସାଂତପୋ କୃତସୁରାଶ୍ରଵଣ କମ୍ବଲମାହେଯାଚଲକୂଟଵାସମୂଲତପକ୍ରୌଞ୍ଚକୃଷ୍ଣାଙ୍ଗମଣିପଙ୍କଜଚୂଡମଲସୋମୀଯସମୁଦ୍ରାନ୍ତକ କୁରକୁଞ୍ଚସୁଵର୍ଣଃ ତଟକକୁହ ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗକୃଷ୍ଣପାଟଵିଦକପିଲକର୍ଣିକମହିଷକୁବ୍ଜକରନାଟମହୋତ୍କଟଶୁକନାସଗଜଭୂମକକୁରଞ୍ଜନ ମନାହକିଂକିସପାର୍ଣଭୌମକଚୋରକଧୂମଜନ୍ମ ଅଙ୍ଗାରଜତୀଵନଜୀଵଲୌକିଲଵାଚାଂ ସହାଙ୍ଗମଧୁରେଯଶୁକେଚକେଯଶ୍ରଵଣମତ୍ତ କାସିକଗୋଦାଵାମକୁଲପଞ୍ଜାଵର୍ଜ୍ଜହମୋଦଶଅଲକ ଏତେ ଜନପଦାସ୍ତତ୍ପର୍ଵତୋତ୍ଥା ନଦୀଃ ପିବନ୍ତି । ତଦ୍ଯଥା ପ୍ଲକ୍ଷା ମହାକଦମ୍ବା ମାନସୀ ଶ୍ଯାମା ସୁମେଧା ବହୁଲା ଵିଵର୍ଣା ପୁଙ୍ଖା ମାଲା ଦର୍ଭଵତୀ ଭଦ୍ରାନଦୀ ଶୁକନଦୀ ପଲ୍ଲଵା ଭୀମା ପ୍ରଭ़ଞ୍ଜନା କାମ୍ବା କୁଶାଵତୀ ଦକ୍ଷା କାସଵତୀ ତୁଙ୍ଗା ପୁଣ୍ଯୋଦା ଚନ୍ଦ୍ରାଵତୀ ସୁମୂଲାଵତୀ କକୁଦ୍ମିନୀ ଵିଶାଲା କରଣ୍ଟକା ପୀଵରୀ ମହାମାଯା ମହିଷୀ ମାନୁଷୀ ଚଣ୍ଡା ଏତା ନଦୀଃ ପ୍ରଧାନାଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଃ ସହସ୍ତ୍ରଶଶ୍ଚେତି

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି, କେତୁମାଳା ଅଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କୁଳାଚଳ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ଏହିପରି, ବିଶାଖ, କମ୍ବଳ, ଜୟନ୍ତ, କୃଷ୍ଣ, ହରିତ, ଅଶୋକ ଓ ବର୍ଦ୍ଧମାନ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ରୁ ଅନେକ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେହି ପାହାଡ଼ ଓ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନିତ। ଯଥା: ସୌରଗ୍ରାମ, ତସାଂତପ, କୃତସୁରାଶ୍ରବଣ, କମ୍ବଳମାହା, ହେୟାଚଳକୁଟ, ବସମୂଳ, ତପକ୍ରଉଞ୍ଚ, କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗ, ମଣି, ପଙ୍କଜଚୂଡ଼, ମଳସୋମୀୟ, ସମୁଦ୍ରାନ୍ତକ, କୁରକୁଞ୍ଚ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ତଟକୁହା, ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ, କୃଷ୍ଣପାଟ, ବିଦକ, ପିଳକର୍ଣ୍ଣି, କାମହିଷ, କୁବ୍ଜ, କରଣାଟ, ମହୋତ୍କଟ, ଶୁକନାସ, ଗଜଭୂମ, କକୁରଞ୍ଜନ, ମନାହ, କିଂକିସ, ପାର୍ଣ୍ଣ, ଭୌମକ, ଚୋରକ, ଧୂମଜନ୍ମ, ଅଙ୍ଗ, ରଜତ, ଇବନ, ଜୀବଲୌ, କିଳବାଚା, ସହାଙ୍ଗ, ମଧୁରେୟ, ଶୁକେଚ, କେୟଶ୍ରବଣ, ମତ୍ତ, କାସି, ଗୋଦାବା, ଅମକୁଳପଞ୍ଜ, ବର୍ଜ୍ଜ, ହମୋଦ, ସାଲକ — ଏହି ଜନପଦମାନେ ସେହି ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ପାନ କରନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ନଦୀମାନେ ହେଉଛି: ପ୍ଲକ୍ଷ, ମହାକଦମ୍ବ, ମାନସୀ, ଶ୍ୟାମା, ସୁମେଧା, ବହୁଳା, ବିବର୍ଣ୍ଣା, ପୁଙ୍ଖା, ମାଳା, ଦର୍ଭବତୀ, ଭଦ୍ରାନଦୀ, ଶୁକନଦୀ, ପଲ୍ଲବା, ଭୀମା, ପ୍ରଭଞ୍ଜନା, କାମ୍ବା, କୁଶାବତୀ, ଦକ୍ଷା, କାସାବତୀ, ତୁଙ୍ଗା, ପୁଣ୍ୟୋଦା, ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ସୁମୂଳାବତୀ, କକୁଦ୍ମିନୀ, ବିଶାଳା, କରଣ୍ଟକା, ପୀବରୀ, ମହାମାୟା, ମହିଷୀ, ମାନୁଷୀ, ଚଣ୍ଡା। ଏହାମାନେ ପ୍ରଧାନ ନଦୀ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ଅଛନ୍ତି।

ତଥା ତ୍ରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ମଣିକାଞ୍ଚନସର୍ଵରତ୍ନଶିଖରାନୁକ୍ରମେଣ ତସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରଶ୍ରୃଙ୍ଗାଦ୍ଦକ୍ଷିଣସମୁଦ୍ରାନ୍ତେ ଚୋତ୍ତରକୁରଵଃ । ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵେଵ ଜାଯନ୍ତେ କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷାଃ କ୍ଷୀରାସଵାଃ ସନ୍ତି। ମଣିଭୂମିଃ ସୁଵର୍ଣବାଲୁକା। ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତାଶ୍ଚ ପୁରୁଷା ଵସନ୍ତି ତ୍ରଯୋଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଯୁଷଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ ଚତୁର୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରମତିକ୍ରମ୍ଯ ଦେଵଲୋକାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପୋ ଭଵତି ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରପରିମଣ୍ଡଲଃ । ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତସୂର୍ଯକାନ୍ତନାମାନୌ ଗିରିଵରୌ। ତଯୋଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରାଵତୀ ନାମ ମହାନଦୀ ଅନେକଵୃକ୍ଷଫଲାନେକନଦୀସମାକୁଲା। ଏତତ୍କୁରୁଵର୍ଷଂ ଚ । ତସ୍ଯୋତ୍ତରପାର୍ଶ୍ଵେ ସମୁଦ୍ରୋର୍ମିମାଲାଢ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରମତିକ୍ରମ୍ଯ ଦେଵଲୋକାତ୍ ସୂର୍ଯଦ୍ଵୀପୋ ଭଵତି ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରପରିମଣ୍ଡଲଃ। ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଗିରିଵରଃ ଶତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣସ୍ତାଵଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ। ତସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯାଵର୍ତ୍ତନାମା ନଦୀ ନିର୍ଗତା। ତତ୍ର ଚ ସୂର୍ଯସ୍ଯାଧିଷ୍ଠିତମ୍ ତତ୍ର ସୂର୍ଯଦୈଵତ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ପ୍ରଜା ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଯୁଷଃ। ତସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ ଚତୁର୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରମତିକ୍ରମ୍ଯ ସମୁଦ୍ରଂ ଦଶଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରଂ ପରିମଣ୍ଡଲତ୍ଵେନ ଦ୍ଵୀପୋ ରୁଦ୍ରାକରୋ ନାମ । ତତ୍ର ଚ ଭଦ୍ରାସନଂ ଵାଯୋରନେକରତ୍ନଶୋଭିତମ୍। ତତ୍ର ଵିଗ୍ରହଵାନ୍ ଵାଯୁସ୍ତିଷ୍ଠତି। ତପନୀଯଵର୍ଣାଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଯୁଷଃ ।। ୮୪.

ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ମଣି, ସୁନା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନର ଶିଖର ଅଛି । ଏହାର ଉତ୍ତର ଶିଖରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରକୁରୁ ଦେଶ ଅଛି । ସେଠି ଗଛରେ ପୋଷାକ ଏବଂ ଗହଣା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । କ୍ଷୀର ଗଛ ଏବଂ କ୍ଷୀର ମଦ ମିଳିଥାଏ । ଭୂମି ମଣି ଏବଂ ସୁନା ଚାଲିରେ ଢକା । ସେଠି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳିଆ ଲୋକମାନେ ଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ତେର ହଜାର ବର୍ଷ । ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଚାରି ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଦେବଲୋକର ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଏହା ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଗୋଳାକାର । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପର୍ବତ — ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ — ଅଛି । ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ ନାମକ ବଡ଼ ନଦୀ ବହିଯାଉଛି, ଅନେକ ଫଳ ଗଛ ଏବଂ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି । ଏହି ଉତ୍ତରକୁରୁ ଦେଶ । ଏହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସମୁଦ୍ରରୁ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଦେବଲୋକର ସୂର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଏହା ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଗୋଳାକାର । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି, ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ ଏବଂ ଏତେ ଉଚ୍ଚ । ସେଠିଠୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାବର୍ତ୍ତ ନଦୀ ବହିଯାଉଛି । ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ହୁଏ, ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗର, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ । ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଚାରି ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଗୋଳାକାର ରୁଦ୍ରାକର ଦ୍ୱୀପ ଅଛି । ସେଠି ବାୟୁର ଶୁଭାସନ ଅନେକ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ । ସେଠି ବାୟୁ ଦେବତା ଦେହଧାରଣ କରି ବସିଥାନ୍ତି । ସେଠି ଲୋକମାନେ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଇଯଂ ଭୂପଦ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥା କଥିତା। ଇଦାନୀଂ ଭାରତଂ ନଵଭେଦଂ ଶ୍ରୃଣୁତ। ତଦ୍ଯଥା। ଇନ୍ଦ୍ରଃ କସେରୁଃ ତାମ୍ରଵର୍ଣୋ ଗଭସ୍ତିଃ ନାଗଦ୍ଵୀପଃ ସୌମ୍ଯଃ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଵାରୁଣଃ ଭାତରଂ ଚେତି। ସାଗରସଂଵୃତମେକୈକଂ ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣମ୍। ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତ କୁଲପର୍ଵତା ଭଵନ୍ତି। ତଦ୍ଯଥା। ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନ୍ନୃକ୍ଷପର୍ଵତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ଅନ୍ଯେ ଚ ମନ୍ଦରଶାରଦର୍ଦୁରକୋଲାହଲସୁରମୈନାକଵୈଦ୍ଯୁତଵାରନ୍ଧମପାଣ୍ଡୁରତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥକୃଷ୍ଣଗିରିଜଯନ୍ତରୈଵତଋଷ୍ଯମୂକଗୋମନ୍ତଚିତ୍ରକୂଟଶ୍ରୀଚକୋରକୂଟଶୈଲକୃତସ୍ଥଲ ଇତ୍ଯେତେ କ୍ଷୁଦ୍ରପର୍ଵତାଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରତରାଃ। ତେଷାମାର୍ଯା ମ୍ଲେଚ୍ଛା ଜନପଦା ଵସନ୍ତି। ପିବନ୍ତି ଚୈତାସୁ ନଦୀଷୁ ପାନୀଯମ୍। ତଦ୍ଯଥା ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁ ସରସ୍ଵତୀ ଶତଦ୍ରୁ ଵିତସ୍ତା ଵିପାଶା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ସରଯୂ ଯମୁନା ଇରାଵତୀ ଦେଵିକା କୁହୂ ଗୋମତୀ ଧୂତପାପା ବାହୁଦା ଦୃଷଦ୍ଵତୀ କୌଶିକୀ ନିସ୍ଵରା ଗଣ୍ଡକୀ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତୀ ଲୋହିତା ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାଦନିର୍ଗତାଃ

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ପୃଥିବୀର ପଦ୍ମ ଆକୃତି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ଭାରତ ଦ୍ୱୀପର ନବ ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଇନ୍ଦ୍ର, କସେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତି, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ, ଭାତର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ସାଗରରେ ଘିରା ଏବଂ ହଜାର ଯୋଜନ ଆକୃତିର। ସେଠି ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ପାରିୟାତ୍ର। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ପାହାଡ ହେଉଛି: ମନ୍ଦର, ଶାରଦ, ଦର୍ଦୁର, କୋଳାହଳ, ସୁରମ, ମୈନାକ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ବାରନ୍ଧମ, ପାଣ୍ଡୁର, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ତ, ଚିତ୍ରକୁଟ, ଶ୍ରୀଚକୋର, କୁଟ, ଶୈଳ, କୃତସ୍ଥଳ। ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ପାହାଡ ଉପରେ ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜନପଦର ଲୋକ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନଦୀଗୁଡିକର ଜଳ ପିଉନ୍ତି। ଏହାର ନଦୀଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ସରୟୂ, ଯମୁନା, ଇରାବତୀ, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, କୌଶିକୀ, ନିସ୍ୱରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତୀ, ଲୋହିତା—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ହିମବତ୍ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶୋଣା ଜ୍ଯୋତୀରଥା ନର୍ମଦା ସୁରସା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚିତ୍ରକୂଟା ତମସା ପିପ୍ପଲା କରତୋଯା ପିଶାଚିକା ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵିଶାଲା ଵଞ୍ଜୁଲା ବାଲୁକା ଵାହିନୀ ଶୁକ୍ତିମତୀ ଵିରଜା ପଙ୍କିନୀ ରିରୀ କୁହୂ ଇତ୍ଯେତା ଋକ୍ଷପ୍ରସୂତାଃ। ମଣିଜାଲା ଶୁଭା ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଶୀଘ୍ରୋଦା ଵେଷ୍ଣା ପାଶା ଵୈତରଣୀ ଵେଦୀ ପାଲୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ତୋଯା ଦୁର୍ଗା ଅନ୍ତ୍ଯା ଗିରା ଏତା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦୋଦ୍ଭଵାଃ। ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣା ଵେଣା ଵଞ୍ଜୁଲା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ଵାହ୍ଯା କାଵେରୀ ଇତ୍ଯେତାଃ ସହ୍ଯପାଦୋଦ୍ଭଵାଃ

ଶୋଣା, ଜ୍ୟୋତୀରଥା, ନର୍ମଦା, ସୁରସା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣା, ଚିତ୍ରକୁଟା, ତମସା, ପିପ୍ପଳା, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବିଶାଳା, ବଞ୍ଜୁଳା, ବାଳୁକା, ବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ବିରଜା, ପଙ୍କିନୀ, ରିରି, କୁହୂ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ଋକ୍ଷ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମଣିଜାଳା, ଶୁଭା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଶୀଘ୍ରୋଦା, ବେଷ୍ଣା, ପାଶା, ବୈତରଣୀ, ବେଦୀ, ପାଳୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ତୋୟା, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତ୍ୟା, ଗିରା—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବେଣା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାବେରୀ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ସାହ୍ୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ପାଵତୀ ଉତ୍ପଲାଵତୀ ଇତ୍ଯେତା ମଲଯଜାଃ। ତ୍ରିଯାମା ଋଷିକୁଲ୍ଯା ଇକ୍ଷୁଲା ତ୍ରିଵିଦା ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ ଵଂଶଵରା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ। ଋଷିକା ଲୂସତୀ ମନ୍ଦଗାମିନୀ ପଲାଶିନୀ ଇତ୍ଯେତାଃ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ। ଏତାଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ କୁଲପର୍ଵତନଦ୍ଯଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଃ। ଏଷ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପୋ ଯୋଜନଲକ୍ଷପ୍ରମାଣତଃ। ଅଧ୍ଯାଯଃ ୮୬ ଅତଃ ପରଂ ଶାକଦ୍ଵୀପଂ ନିବୋଧତ। ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣପରିଣାହାଲ୍ଲଵଣୋଦକଶ୍ଚ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସମସ୍ତେନ ଦ୍ଵିଗୁଣାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚିରାନ୍ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଜରାଵ୍ଯାଧିରହିତଶ୍ଚ ଦେଶୋଽଯମ୍। ସପ୍ତୈଵ କୁଲପର୍ଵତାସ୍ତାଵତ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ଯ ଚୋଭଯତୋ ଲଵଣକ୍ଷୀରୋଦଧୀ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ତତ୍ର ଚ ପ୍ରାଗାଯତଃ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ଉଦଯୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତସ୍ଯାପରେଣ ଜଲଧାରୋ ନାମ ଗିରିଃ। ସୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରେତି କୀର୍ତ୍ତିତଃ। ତସ୍ଯ ଚ ଜଲମିନ୍ଦ୍ରୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵର୍ଷତି। ତସ୍ଯ ପାରେ ରୈଵତକୋ ନାମ ଗିରିଃ। ସୈଵ ନାରଦୋ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନାରଦପର୍ଵତାଦୁତ୍ପନ୍ନୋ ତସ୍ଯ ଚାପରେଣ ଶ୍ଯାମୋ ନାମ ଗିରିଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ସୈଵ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଵର୍ଣ୍ଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ ସିଦ୍ଧା ଇତି କୀର୍ତିତାଃ ପ୍ରଜାନେକଵିଧାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତସ୍ତସ୍ଯାପରେ ରଜତୋ ନାମ ଗିରିଃ ସୈଵ ଶାକୋଚ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାପରେଣାମ୍ବିକେଯଃ ସ ଚ ଵିଭ୍ରାଜସୋ ଭଣ୍ଯତେ। ସ ଏଵ କେସରୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ। ତତଶ୍ଚ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଗିରିନାମାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଷାଣି ତଦ୍ଯଥା। ଉଦଯସୁକୁମାରୋ ଜଲଧାରକ୍ଷେମକମହାଦ୍ରୁମେତି ପ୍ରଧାନାନି ଦ୍ଵିତୀଯପର୍ଵତନାମଭିରପି ଵକ୍ତଵ୍ଯାନି। ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯେ ଶାକଵୃକ୍ଷସ୍ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତମହାନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିନାମ୍ନ୍ଯଃ। ତଦ୍ଯଥା ସୁକୁମାରୀ କୁମାରୀ ନନ୍ଦା ଵେଣିକା ଧେନୁଃ ଇକ୍ଷୁମତୀ ଗଭସ୍ତି ଇତ୍ଯେତା ନଦ୍ଯଃ

ଶତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପାବତୀ, ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ ମଲୟ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତ୍ରିୟାମା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଳା, ତ୍ରିବିଦା, ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ, ବଂଶବରା—ଏହି ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡର ନଦୀ। ଋଷିକା, ଲୂସତୀ, ମନ୍ଦଗାମିନୀ, ପଳାଶିନୀ—ଏହି ଶୁକ୍ତିମାନ ପାହାଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ନଦୀଗୁଡିକ କୁଳ ପାହାଡର ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀ। ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଆକୃତିର। ଅଧ୍ୟାୟ ୮୬ ଏପରେ ଶାକଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଆକୃତି ଦୁଇ ଗୁଣା ଏବଂ ଲବଣ ଜଳରେ ଘିରା। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଘିରିଛି। ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦର ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ନାହିଁ। ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି, ଦୁଇପଟେ ଲବଣ ଓ କ୍ଷୀର ସାଗର ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ, ଉଦୟ ପର୍ବତ। ତା'ପରେ ଜଳଧାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ। ଏହାର ଜଳ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇ ବର୍ଷା କରେ। ତା'ପରେ ରୈବତକ, ନାରଦ ପାହାଡ। ଏହି ନାରଦ ପାହାଡରୁ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସିଦ୍ଧ ନାମରେ ଖେଳନ୍ତି। ତା'ପରେ ଶ୍ୟାମ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ପାହାଡ, ସେଠି ଲୋକ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ। ତା'ପରେ ରଜତ, ଶାକ ପାହାଡ। ତା'ପରେ ଅମ୍ବିକେୟ, ବିଭ୍ରାଜସ, କେସରୀ ପାହାଡ। ତା'ପରେ ବାୟୁ ବହେ। ପାହାଡର ନାମ ହେଉଛି ଭାଗର ନାମ: ଉଦୟ, ସୁକୁମାର, ଜଳଧାରା, କ୍ଷେମ, ମହାଦ୍ରୁମ—ଏହି ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ ନାମରେ। ମଧ୍ୟରେ ଶାକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ସାତଟି ମହାନଦୀ ଦୁଇ ନାମରେ: ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ନନ୍ଦା, ବେଣିକା, ଧେନୁ, ଇକ୍ଷୁମତୀ, ଗଭସ୍ତି।

ଅଥ ତୃତୀଯଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଶ୍ରୃଣୁତ। କୁଶଦ୍ଵୀପେନ କ୍ଷୀରୋଦଃ ପରିଵୃତଃ ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ। ତତ୍ରାପି ସପ୍ତ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ସର୍ଵେ ଚ ଦ୍ଵିନାମାନଃ। ତଦ୍ ଯଥା --- କୁମୁଦଵିଦ୍ରୁମେତି ଚ ସୋଚ୍ଯତେ। ଉନ୍ନତୋ ହେମପର୍ଵତଃ ସୈଵ। ବଲାହକୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସୈଵ। ତଥା ଦ୍ରୋଣଃ ସୈଵ ପୁଷ୍ପଵାନ୍। କଙ୍କଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ସୈଵ କୁଶେଶଯଃ। ତଥା ଷଷ୍ଠୋ ମହିଷନାମା ସ ଏଵ ହରିରିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ। ତତ୍ରାଗ୍ନିର୍ଵସତି। ସପ୍ତମସ୍ତୁ କକୁଦ୍ମାନ୍ ନାମ ସୈଵ ମନ୍ଦରଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଇତ୍ଯେତେ ପର୍ଵତାଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ଏତେଷାଂ ଵର୍ଷଭେଦୋ ଭଵତି ଦ୍ଵିନାମସଂଜ୍ଞଃ। କୁମୁଦସ୍ଯ ଶ୍ଵେତମୁଦ୍ଭିଦଂ ତଦେଵ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଉନ୍ନତସ୍ଯ ଲୋହିତଂ ଵେଣୁମଣ୍ଡଲଂ ତଦେଵ ଭଵତି। ବଲାହକସ୍ଯ ଜୀମୂତଂ ତଦେଵ ରଥାକାର ଇତି।ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ହରିତଂ ତଦେଵ ବଲାଧନଂ ଭଵତି। କଙ୍କସ୍ଯାପି କକୁଦ୍ମାନ୍ ନାମ। ଵୃତ୍ତିମତ୍ ତଦେଵ ମାନସଂ ମହିଷସ୍ଯ ପ୍ରଭାକରମ୍। କକୁଦ୍ମତଃ କପିଲଂ ତଦେଵ ସଂଖ୍ଯାତଂ ନାମ। ଇତ୍ଯେତାନି ଵର୍ଷାଣି। ତତ୍ର ଦ୍ଵିନାମ୍ନ୍ଯୋ ନଦ୍ଯଃ। ପ୍ରତପା ପ୍ରଵେଶା ସୈଵୋଚ୍ଯତେ। ଦ୍ଵିତୀଯା ଶିଵା ଯଶୋଦା ସା ଚ ଭଵତି। ତୃତୀଯା ପିତ୍ରା ନାମ ସୈଵ କୃଷ୍ଣା ଭଣ୍ଯତେ। ଚତୁର୍ଥୀ ହ୍ରାଦିନୀ ନାମ ସୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରା ନିଗଦ୍ଯତେ। ଵିଦ୍ଯୁତା ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଶୁକ୍ଲା ସୈଵ। ଵର୍ଣା ଷଷ୍ଠୀ ସୈଵ ଵିଭାଵରୀ। ମହତୀ ସପ୍ତମୀ ସୈଵ ଧୃତିଃ। ଏତାଃ ପ୍ରଧାନାଃ ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦନଦ୍ଯଃ। ଇତ୍ଯେଷ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂନିଵେଶଃ। ଶାକଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସଂନିଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ କଥିତଃ। ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯେ ମହାକୁଶସ୍ତମ୍ବଃ। ଏଷ ଚ କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦେନାଵୃତଃ କ୍ଷୀରୋଦଦ୍ଵିଗୁଣେନ

ଏବେ ତୃତୀୟ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। କୁଶଦ୍ୱୀପ କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ଘିରା, ଶାକଦ୍ୱୀପର ଆକୃତି ଦୁଇ ଗୁଣା। ସେଠି ମଧ୍ୟ ସାତଟି କୁଳ ପାହାଡ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଦୁଇ ନାମ: କୁମୁଦ, ବିଦ୍ରୁମ, ଉନ୍ନତ, ହେମପର୍ବତ, ବଳାହକ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଦ୍ରୋଣ, ପୁଷ୍ପବାନ, କଙ୍କ, କୁଶେଶୟ, ମହିଷ, ହରି, କକୁଦ୍ମାନ, ମନ୍ଦର। ଏହି ପାହାଡଗୁଡିକ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକର ଦୁଇ ଭାଗ: କୁମୁଦର ଭାଗ ଶ୍ୱେତ, ଉନ୍ନତର ଭାଗ ଲୋହିତ, ବଳାହକର ଭାଗ ଜୀମୂତ, ଦ୍ରୋଣର ଭାଗ ହରିତ, କଙ୍କର ଭାଗ କକୁଦ୍ମାନ, ମହିଷର ଭାଗ ପ୍ରଭାକର, କକୁଦ୍ମାନର ଭାଗ କପିଳ। ଏହି ଭାଗଗୁଡିକ। ଦୁଇ ନାମରେ ନଦୀ: ପ୍ରତାପା, ପ୍ରବେଶା; ଶିବା, ଯଶୋଦା; ପିତ୍ରା, କୃଷ୍ଣା; ହ୍ରାଦିନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା; ବିଦ୍ୟୁତା, ଶୁକ୍ଳା; ବର୍ଣା, ବିଭାବରୀ; ମହତୀ, ଧୃତି। ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀ। ଏହି କୁଶଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଶାକଦ୍ୱୀପ ଦୁଇ ଗୁଣା ଆକୃତିର ଏବଂ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ମଧ୍ୟରେ ମହାକୁଶ ଗଛ ଅଛି। କୁଶଦ୍ୱୀପ ଦଧି ସାଗରରେ ଘିରା, କ୍ଷୀର ସାଗରର ଦୁଇ ଗୁଣା।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅଥ କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ଭଵତି ଚତୁର୍ଥଂ କୁଶଦ୍ଵୀପାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣମାନତଃ ସମୁଦ୍ରଃ କ୍ରୌଞ୍ଚେନ ଦ୍ଵିଗୁଣେନାଵୃତଃ। ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରଧାନପର୍ଵତାଃ। ପ୍ରଥମଃ କୌଞ୍ଚୋ ଵିଦ୍ଯୁଲ୍ଲତୋ ରୈଵତୋ ମାନସଃ ସୈଵ ପାଵକଃ। ତଥୈଵାନ୍ଧକାରଃ ସୈଵାଚ୍ଛୋଦକଃ। ଦେଵାଵୃତ୍ତୋ ସ ଚ ସୁରାପୋ ଭଣ୍ଯତେ। ତତୋ ଦେଵିଷ୍ଠଃ ସ ଏଵ କାଞ୍ଚନଶ୍ରୃଙ୍ଗୋ ଭଵତି। ଦେଵନନ୍ଦାତ୍ପରୋ ଗୋଵିନ୍ଦଃ, ଦ୍ଵିଵିନ୍ଦ ଇତି। ତତଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଃ ସୈଵ ତୋଷାଶଯଃ। ଏତେ ସପ୍ତ ରତ୍ନମଯାଃ ପର୍ଵତାଃ କ୍ରୀଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ସର୍ଵେ ଚ ପରସ୍ପରେଣୋଚ୍ଛ୍ରଯାଃ। ତତ୍ର ଵର୍ଷାଣି ତଥା କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ କୁଶଲୋ ଦେଶଃ ସୈଵ ମାଧଵଃ ସ୍ମୃତଃ ଵାମନସ୍ଯ ମନୋଽନୁଗଃ ସୈଵ ସଂଵର୍ତକସ୍ତତୋଷ୍ଣଵାନ୍ ସୋମପ୍ରକାଶଃ। ତତଃ ପାଵକଃ ସୈଵ ସୁଦର୍ଶନଃ। ତଥା ଚାନ୍ଧକାରଃ ସୈଵ ସଂମୋହଃ। ତତୋ ମୁନିଦେଶଃ ସ ଚ ପ୍ରକାଶଃ। ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ ସୈଵାନର୍ଥ ଉଚ୍ଯତେ। ତତ୍ରାପି ସପ୍ତୈଵ ନଦ୍ଯଃ।। ୮୭.

ରୁଦ୍ର କହିଲେ — ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱୀପ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଆସିଲା, ଏହା କୁଶଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼। ଏହି କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପକୁ ଦୁଇଗୁଣା ମାପର ସମୁଦ୍ର ଘେରିଛି। ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଅଛି — କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବିଦ୍ୟୁଲ୍ଲତା, ରୈବତ, ମାନସ, ପାବକ, ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ଅଚ୍ଛୋଦକ। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ରତ୍ନମୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବପରି ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଅଛି — କ୍ରଉଞ୍ଚର ଦେଶ କୁଶଳ, ମାଧବ; ବାମନଙ୍କ ଦେଶ ମନୋଅନୁଗ, ସଂବର୍ତ୍ତକ, ତୋଷ୍ଣବାନ, ସୋମପ୍ରକାଶ; ପାବକର ଦେଶ ସୁଦର୍ଶନ; ଅନ୍ଧକାରର ସଂମୋହ; ମୁନିଦେଶ ପ୍ରକାଶ; ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଦେଶ ଅନର୍ଥ। ଏଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି।

ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, ଖ୍ୟାତି ଏବଂ ପୁଣ୍ଡରୀକା — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗୌରୀକୁ ପୁଷ୍ପବହା ଭି କୁହାଯାଏ; କୁମୁଦ୍ବତୀକୁ ତାମ୍ରବତୀ; ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ସୁଖାବହା; ମନୋଜବାକୁ କ୍ଷିପ୍ରୋଦା; ଖ୍ୟାତିକୁ ଗୋବହୁଳା; ପୁଣ୍ଡରୀକାକୁ ଚିତ୍ରବେଗା ଭି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ। କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଶାଲ୍ମଳ କୁହାଯାଏ।

ଘୃତସମୁଦ୍ରମାଵୃତ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିସ୍ତଦ୍ଵିସ୍ତାରୋ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତତ୍ର ଚ ସପ୍ତ ପର୍ଵତାଃ ପ୍ରଧାନାସ୍ତାଵନ୍ତି ଵର୍ଷାଣି ତାଵତ୍ଯୋ ନଦ୍ଯଃ। ତତ୍ର ଚ ପର୍ଵତାଃ। ସୁମହାନ୍ ପୀତଃଶାତକୌମ୍ଭାତ୍ ସାର୍ଵଗୁଣସୌଵର୍ଣରୋହିତସୁମନସକୁଶଲ ----- ଜାମ୍ବୂନଦଵୈଦ୍ଯୁତା ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତା ଵର୍ଷାଣି ଚେତି। ଅଥ ଷଷ୍ଠଂ ଗୋମେଦଂ କଥ୍ଯତେ। ଶାଲ୍ମଲଂ ଯଥା ସୁରୋଦେନାଵୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ ସୁରୋଦୋଽପି ତଦ୍ଵିଗୁଣେନ ଗୋମେଦେନାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପ୍ରଧାନପର୍ଵତୌ ଦ୍ଵାଵେଵ। ଏକସ୍ଯ ତାଵତ୍ତାଵସରଃ। ଅପରଶ୍ଚ କୁମୁଦ ଇତି। ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚେକ୍ଷୁରସସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ପୁଷ୍କରେଣାଵୃତଃ। ତତ୍ର ଚ ପୁଷ୍କରାଖ୍ଯେ ମାନସୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତଦପି ଦ୍ଵିଧା ଛିନ୍ନଂ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣେନ ଚ। ସ୍ଵାଦୋଦକେନାଵୃତମ୍। ତତଶ୍ଚ କଟାହମ୍। ଏତତ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ସକଟାହଵିସ୍ତାରପ୍ରମାଣମ୍। ଏଵଂଵିଧାନାମଣ୍ଡାନାଂ ପରିସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଏତାନି କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଭଗଵାନ୍ ନାରାଯଣଃ କ୍ରୋଡରୂପୀ ରସାତଲାନ୍ତଃପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ଦଂଷ୍ଟ୍ରୈକୈନୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ସ୍ଥାପଯତି। ଏଷ ଵଃ କଥିତୋ ମାର୍ଗୋ ଭୂମେରାଯାମଵିସ୍ତରଃ । ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି କୈଲାସଂ ନିଲଯଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୮୮.

ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘେରାଯାଇଛି, ଏହାର ଆକାର ପୂର୍ବପରି ଦୁଇଗୁଣା। ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼, ସେତେ ଦେଶ ଓ ସେତେ ନଦୀ ଅଛି। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ — ସୁମହାନ, ପୀତ, ଶାତକୌମ୍ଭ, ସାର୍ବଗୁଣସୌବର୍ଣ୍ଣ, ରୋହିତ, ସୁମନସ, କୁଶଳ, ଜାମ୍ବୁନଦ, ବୈଦ୍ୟୁତ — ଏହିମାନେ କୁଳପାହାଡ଼ ଓ ଦେଶ। ପରେ ଛଅଟିଏ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱୀପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି। ଯେପରି ଶାଲ୍ମଳ ସୁରୋଦା ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ସୁରୋଦା ମଧ୍ୟ ଗୋମେଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଗୁଣା ମାପରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ — ଏକ ତାବସର, ଅନ୍ୟଟି କୁମୁଦ। ଚେନିରସର ସମୁଦ୍ର ଦୁଇଗୁଣା ପୁଷ୍କର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦେଶରେ ମାନସ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ମିଠା ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ତାପରେ କଟାହ ସୀମା। ଏହା ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ମାପ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୀମା ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏପରି ବିଶ୍ୱ ଗଣନା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ କ୍ରୋଡ ଆକାର ଧରି ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଦାଁତରେ ଉଠାଇ ରଖନ୍ତି। ଏଭଳି ଭୂମିର ପଥ ଓ ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ମୁଁ ଏବେ କୈଳାସ ଗମନ କରିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।