ଵରାହପୁରାଣମ୍

ତତ୍ର ପ୍ରସନ୍ନସ୍ଵାଦୁସଲିଲା ବହୂଦକା ନଦ୍ଯୋ ଵହନ୍ତି । ତତ୍ରାଶ୍ରମୋ ଭଗଵତଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ନାନାମୁନିଜନାକୀର୍ଣସ୍ତଚ୍ଚ ଶତଯୋଜନମେକଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ଵନଂ ଚ । ତଥା ଚ ତାମ୍ରାଭସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ପତଙ୍ଗସ୍ଯ ଚାନ୍ତରେ ଶତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵିଗୁଣାଯତଂ ବାଲାର୍କସଦୃଶରାଜୀଵପୁଣ़୍ରୀକୈଃ ସମନ୍ତତଃ ସହସ୍ତ୍ରପତ୍ରୈରଵିରଲୈରଲଂକୃତଂ ମହତ୍ ସରୋଽନେକସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଧ୍ଯୁଷିତମ୍ । ।। ୮୦.

ସେଠାରେ ଅନେକ ନଦୀ ଚଳିଛି, ଯେଉଁ ଜଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ମିଠା। ଏଠାରେ ପ୍ରଜାପତି କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲଟି ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଁରା ଏବଂ ଏକଦମ ଗୋଲାକାର। ଏହିପରି ତାମ୍ରାଭ ପ୍ରସ୍ତର ଓ ପତଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଝିଅ ଅଛି, ଯାହା ଶତ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ଦୁଇ ଗୁଣା ଲମ୍ବା। ସେଠାରେ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ରାଜୀବ ଫୁଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପିତ ହେଉଥିବା ଅନେକ ପତ୍ର ଲାଗିଛି। ଏହି ବଡ଼ ଝିଅ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନ।

ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯେ ମହାଶିଖରଃ ଶତଯୋଜନାଯାମସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣୋଽନେକଧାତୁରତ୍ନଭୂଷିତସ୍ତସ୍ଯ ଚୋପରି ମହତୀ ରଥ୍ଯା ରତ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣା । ତସ୍ଯାଂ ମହଦ୍ ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରମ୍ । ତତ୍ର ପୁଲୋମନାମା ଵିଦ୍ଯାଧରରାଜଃ ଶତସହସ୍ତ୍ରପରୀଵାରଃ । ତଥା ଚ ଵିଖାଖାଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଶ୍ଵେତସ୍ଯ ଚାନ୍ତରେ ସରଃ । ତସ୍ଯ ଚ ପୂର୍ଵତୀରେ ମହଦାମ୍ରଵନଂ କନକସଂକାଶୈଃ ଫଲୈରତିସୁଗନ୍ଧିଭିର୍ମହାକୁମ୍ଭମାତ୍ରୈଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚିତମ୍ । ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଦଯଶ୍ଚ ତତ୍ର ନିଵସନ୍ତି

ସେଠି ଝିଅର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠିଛି, ଯାହା ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଧାତୁ ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ତା'ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରତ୍ନର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣା ଅଛି। ଏଠାରେ ବଡ଼ ବିଦ୍ୟାଧର ପୁର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜା ପୁଲୋମା ଶତ ହଜାର ସାଥୀ ସହ ବସିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ବିଖାଖା ପ୍ରସ୍ତର ଓ ଶ୍ୱେତ ପ୍ରସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଝିଅ ଅଛି। ଏହାର ପୂର୍ବ କୂଳରେ ଏକ ବଡ଼ ଆମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ବଡ଼ କୁମ୍ଭ ପରି ଫଳ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଅତି ସୁଗନ୍ଧିତ। ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେଠି ବସିଛନ୍ତି।

ବିଲ୍ଵସ୍ଥଲୀ ନାମ । ତତ୍ର ଫଲାନି ଵିଦ୍ରୁମସଂକାଶାନି ତୈଶ୍ଚ ପତଦ୍ଭିଃ ସ୍ଥଲମୃତ୍ତିକା କ୍ଲିନ୍ନା । ତାଂ ଚ ସ୍ଥଲୀଂ ସୁଗୁହ୍ଯକାଦଯଃ ସେଵନ୍ତେ ବିଲ୍ଵଫଲାଶିନଃ । ତଥା ଚ ଵସୁଧାରରତ୍ନଧାରଯୋରନ୍ତରେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଶତଯୋଜନମାଯତଂ ସୁଗନ୍ଧିକିଂଶୁକଵନଂ ସଦାକୁସୁମଂ ଯସ୍ଯ ଗନ୍ଧେନ ଵାସ୍ଯତେ ଯୋଜନଶତମ୍ । ତତ୍ର ସିଦ୍ଧାଧ୍ଯୁଷିତଂ ଜଲୋପେତଂ ଚ

ଏହି ସ୍ଥାନଟିକୁ ବିଲ୍ବସ୍ଥଳୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ସେଠାରେ ବିଲ୍ବ ଫଳଗୁଡିକ କୋରାଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଫଳଗୁଡିକ ପଡିଲେ ମାଟି କ୍ଲିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସ୍ଥଳୀକୁ ଗୁପ୍ତ ଜୀବଗୁଡିକ, ଯେମାନେ ବିଲ୍ବ ଫଳ ଖାନ୍ତି, ସେବନ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ କିମ୍ଶୁକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ସେଠା ତିରିଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଯାହା ସଦା ଫୁଲେ ରହିଥାଏ । ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ । ସେଠାରେ ଶିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ବସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପାଣି ମିଳେ ।

ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଅଛି । ପ୍ରତି ମାସରେ ପ୍ରଜାପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନ ଏଠାକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ଏହି କାଳ ଉତ୍ପାଦକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ କୈଳାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ହଂସ ପାଣ୍ଡୁର ଭଳି ଧଳା, କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହାନ୍ତି, ଏହା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।

ଅଥ ପଶ୍ଚିମଦିଗ୍ଭାଗେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ଗିରିଦ୍ରୋଣ୍ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ । ସୁପାର୍ଶ୍ଵଶିଖିଶୈଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସମନ୍ତାଦ୍ ଯୋଜନଶତମେକଂ ଭୌମଶିଲାତଲଂ ନିତ୍ଯତପ୍ତଂ ଦୁଃସ୍ପର୍ଶମ୍ । ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଵହ୍ନିସ୍ଥାନମ୍ । ସ ଚ ସର୍ଵକାଲମନିନ୍ଧନୋ ଭଗଵାନ୍ ଲୋକକ୍ଷଯକାରୀ ସଂଵର୍ତକୋ ଜ୍ଵଲତେ । ଅନ୍ତରେ ଚ ଶୈଲଵରଯୋଃ କୁମୁଦାଞ୍ଜନଯୋଃ ଶତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣାମାତୁଲୁଙ୍ଗସ୍ଥଲୀ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାମଗମ୍ଯା । ପୀତଵର୍ଣୈଃ ଫଲୈରାଵୃତା ସତୀ ସା ସ୍ଥଲୀ ଶୋଭତେ । ତତ୍ର ଚ ପୁଣ୍ଯୋ ହ୍ରଦଃ ସିଦ୍ଧୈରୁପେତଃ। ବୃହସ୍ପତେସ୍ତଦ୍ଵନମ୍।। ତଥା ଚ ଶୈଲଯୋଃ ପିଞ୍ଜରଗୌରଯୋରନ୍ତରେଣ ସରୋଦ୍ରୋଣୀ ହ୍ଯନେକଶତଯୋଜନାଯତା ମହଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଷଟ୍ପଦୋଦ୍ଘୁଷ୍ଟୈଃ କୁମୁଦୈରୁପଶୋଭିତା

ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକା ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି । ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଶିଖି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଯୋଜନ ଶତ ଚଉଡ଼ା ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ପଥର ରେ ଢ଼କି ଅଟେ, ସଦା ତାପିତ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ଯାହା ଅଗ୍ନିର ଆସନ । ଏଠାରେ ଭଗବାନ ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଇନ୍ଧନ ନାହିଁ, ସଦା ଦହିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରେ । କୁମୁଦ ଓ ଅଞ୍ଜନ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଆତୁଲୁଙ୍ଗସ୍ଥଳୀ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ, ପୀତ ଫଳରେ ଢ଼କି ଅଟେ । ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶିଦ୍ଧମାନେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି । ଏହିପରି, ପିଞ୍ଜର ଓ ଗୌର ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି, ଅନେକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଓ ଷଟ୍ପଦ ମଧୁମକୁର ରବିରେ ଶୋଭିତ ।

ତତ୍ର ଚ ଭଗଵତୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମେଶ୍ଵରସ୍ଯାଯତନମ୍ । ତଥା ଚ ଶୁକ୍ଲପାଣ୍ଡୁରଯୋରପି ମହାଗିର୍ଯୋରନ୍ତରେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ନଵତ୍ଯାଯତ ଏକଃ ଶିଲୋଦ୍ଦେଶୋଵୃକ୍ଷଵିଵର୍ଜିତଃ । ତତ୍ର ନିଷ୍ପଙ୍କା ଦୀର୍ଘିକା ସଵୃକ୍ଷା ଚ ସ୍ଥଲପଦ୍ମିନୀ ଅନେକଜାତୀଯୈଶ୍ଚ ପଦ୍ମୈଃ ଶୋଭିତା । ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେ ପଞ୍ଚଯୋଜନପ୍ରମାଣୋ ମହାନ୍ଯଗ୍ରୋଧଵୃକ୍ଷଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରୋମାପତିର୍ନୀଲଵାସାଶ୍ଚ ଦେଵୋ ନିଵସତି ଯକ୍ଷାଦିଭିରୀଡ୍ଯମାନଃ । ସହସ୍ତ୍ରଶିଖରସ୍ଯ ଗିରେଃ କୁମୁଦସ୍ଯ ଚାନ୍ତରେ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଯୋଜନାଯାମଂ ଵିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତମିକ୍ଷୁକ୍ଷେପୋଚ୍ଚଶିଖରମନେକପକ୍ଷିସେଵିତମ୍ । ଅନେକଵୃକ୍ଷଫଲୈର୍ମଧୁରସ୍ତ୍ରଵୈରୁପଶୋଭିତମ୍ । ତତ୍ର ଚେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାନାଶ୍ରମୋ ଦିଵ୍ଯାଭିପ୍ରାଯନିର୍ମିତଃ । ତଥା ଚ ଶଙ୍ଖକୂଟଋଷଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୁରୁଷସ୍ଥଲୀରମ୍ଯାଽନେକଗୁଣାନେକଯୋଜନାଯତା ବିଲ୍ଵପ୍ରମାଣୈଃ କଙ୍କୋଲକୈଃ ସୁଗନ୍ଧିଭିରୁପେତା । ତତ୍ର ପୁରୁଷକରସୋନ୍ମତ୍ତା ନାଗାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଵସନ୍ତି

ସେଠାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରମ ଅଛି । ଏହିପରି, ଶୁକ୍ଳ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ଦୁଇ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶିଳା ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତିରିଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଓ ନବ୍ବେ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଗଛ ନାହିଁ । ସେଠାରେ ଏକ ନିର୍ମଳ ଦୀର୍ଘିକା ଅଛି, ଗଛ ଓ ଭୂମି ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଆକାରର ଏକ ବଡ଼ ବଟଗଛ ଅଛି । ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମାପତି, ନୀଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେବତା, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜା କରିଥିବା, ବସିଥାନ୍ତି । ସହସ୍ରଶିଖର ଓ କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ବିଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି, ଅନେକ ଫଳ ଓ ମଧୁର ରସ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି । ଏହିପରି, ଶଂଖକୂଟ ଓ ଋଷଭ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷସ୍ଥଳୀ ନାମକ ରମ୍ୟ ଭୂମି ଅଛି, ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଅନେକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ବିଲ୍ବ ଆକାରର ସୁଗନ୍ଧିତ କଙ୍କୋଳକ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ସେଠାରେ ପୁରୁଷକରସର ମଦ ହୋଇଥିବା ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସନ୍ତି ।

ତଥା କପିଞ୍ଜଲନାଗଶୈଲଯୋରନ୍ତରେ ଦ୍ଵିଶତଯୋଜନମାଯାମଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଶତଯୋଜନସ୍ଥଲୀ ନାନାଵନଵିଭୂଷିତା ଦ୍ର୍ାକ୍ଷାଖର୍ଜୂରଖଣ୍ଡୈରୁପେତା ଅନେକଵୃକ୍ଷଵଲ୍ଲୀଭିରନେକୈଶ୍ଚ ସରୋଭିରୁପେତା ସା ସ୍ଥଲୀ । ତଥା ଚ ପୁଷ୍କରମହାମେଘଯୋରନ୍ତରେ ଷଷ୍ଟିଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଶତାଯାମା ପାଣିତଲପ୍ରଖ୍ଯା ମହତୀ ସ୍ଥଲୀ ଵୃକ୍ଷଵୀରୁଧଵିଵର୍ଜିତା ।ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚତ୍ଵାରି ମହାଵନାନି ସରାଂସି ଚାନେକଯୋଜନାନାମ୍ ।ଦଶ ପଞ୍ଚ ସପ୍ତ ତଥାଷ୍ଟୌ ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଵିଂଶତି ଯୋଜନାନାଂ ସ୍ଥଲ୍ଯୋ ଦ୍ରୋଣ୍ଯଶ୍ଚ । ତତ୍ର କାଶ୍ଚିନ୍ମହାଘୋରାଃ ପର୍ଵତକ୍ଷଯାଃ

କପିଞ୍ଜଳ ଓ ନାଗ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଏକ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ଶତ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ଖଜୁର ଗଛର ଗୁଛ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଲତା, ଅନେକ ଝିଲି ରହିଛି। ପୁଷ୍କର ଓ ମହାମେଘ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏକ ବଡ଼ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ହାତ ପିଠି ଭଳି ସମତଳ, ଗଛ ଓ ଲତା ନାହିଁ। ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଝିଲି ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ବିସ୍ତୃତ। ଦଶ, ପଞ୍ଚ, ସାତ, ଅଠ, ତିରିଶ, ବିଶ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ଭୂମି ଓ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି। କିଛି ଏଠି ଅତି ଭୟଙ୍କର, ପାହାଡ଼ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅତଃ ପରଂ ପର୍ଵତେଷୁ ଦେଵାନାମଵକାଶା ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେ । ତତ୍ର ଯୋଽସୌ ଶାନ୍ତାଖ୍ଯଃ ପର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯୋପରି ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନମ୍ । ତତ୍ର ଦେଵରାଜସ୍ଯ ପାରିଜାତକଵୃକ୍ଷଵନମ୍ । ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ କୁଞ୍ଜରୋ ନାମ ଗିରିଃ । ତସ୍ଯୋପରି ଦାନଵାନାମଷ୍ଟୌ ପୁରାଣି ଚ । ୧ ତଥା ଵଜ୍ରକେ ପର୍ଵତଵରେ ରାକ୍ଷସାନାମନେକାନି ପୁରାଣି । ତେ ଚ ନାମ୍ନା ନୀଲକାଃ କାମରୂପିଣଃ । ମହାନୀଲେଽପି ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରପୁରାଣି । ପଞ୍ଚଦଶସହସ୍ତ୍ରାଣି କିନ୍ନରାଣାଂ ଖ୍ଯାତାନି । ତତ୍ର ଦେଵଦତ୍ତଚନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ରାଜାନଃ । ପଞ୍ଚଦଶକିନ୍ନରାଣାଂ ଗର୍ଵିତାଃ । ତାନି ସୌଵର୍ଣାନି ବିଲପ୍ରଵେଶନାନି ଚ ପୁରାଣି । ଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯେ ଚ ପର୍ଵତଵରେ ନାଗାନାମଧିଵାସଃ । ତେ ଚ ବିଲପ୍ରଵେଶାଃ ବିଲେଷୁ ଵୈନତେଯଵିଷଯାଵର୍ତ୍ତିନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନୁରାଗେ ଚ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଵେଣୁମତ୍ଯପି ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରତ୍ରଯଂ । ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଶତଵିସ୍ତୀର୍ଣମେକୈକଂ ତାଵଦାଯତମ୍ । ଉଲୂକରୋମଶମହାଵେତ୍ରାଦଯଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ଵିଦ୍ଯାଧରାଣାମ୍ । ୨ ଏକୈକେ ଚ ଶୈଲରାଜନି ସ୍ଵଯମେଵ ଗରୁଡୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୁଞ୍ଜରେ ତୁ ପର୍ଵତଵରେ ନିତ୍ଯଂ ପଶୁପତିଃ ସ୍ଥିତଃ । ଵୃଷଭାଙ୍କୋ ମହାଦେଵଃ ଶଂକରୋ ଯୋଗିନାଂ ଵରଃ ଅନେକଗଣଭୂତକୋଟିସହସ୍ତ୍ରଵାରୋ ଭଗଵାନ୍ ଅନାଦିପୁରୁଷୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଵସୁଧାରେ ଚ ପୁଷ୍ପଵତାଂ ଵସୂନାଂ ଚ ସମାଵାସଃ । ୩ ଵସୁଧାରରତ୍ନଧାରଯୋର୍ମୂର୍ଧ୍ନି ଅଷ୍ଟୌ ସପ୍ତ ଚ ସଂଖ୍ଯଯା । ପୁରାଣି ଵସୁସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ଚେତି । ଏକଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥାନଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ। ଗଜପର୍ଵତେ ଚ ମହାଭୂତପରିଵୃତା ସ୍ଵଯମେଵ ଭଗଵତୀ ତିଷ୍ଠତି । ୪ ଵସୁଧାରେ ଚ ପର୍ଵତଵରେ ମୁନିସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରାଣାମାଯତନମ୍ । ଚତୁରାଶୀତ୍ଯପରପୁର୍ଯୋ ମହାପ୍ରାକାରତୋରଣାଃ । ତତ୍ର ଚାନେକପର୍ଵତା ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଯୁଦ୍ଧଶାଲିନୋ ଵସନ୍ତି । ତେଷାଂ ଚାଧିପତିର୍ଦେଵୋ ରାଜରାଜୈକପିଙ୍ଗଲଃ । ସୁରରାକ୍ଷସାଃ ପଞ୍ଚକୂଟେଦାନଵାଃ ଶତଶ୍ରୃଙ୍ଗେଯକ୍ଷାଣାଂ ପୁରଶତମ୍ । ୫ ତାମ୍ରାଭେ ତକ୍ଷକସ୍ଯପୁରଶତମ୍ । ଵିଶଖପର୍ଵତେ ଗୁହସ୍ଯାଯତନମ୍ । ଶ୍ଵେତୋଦଯେ ଗିରିଵରେ ମହାଗନ୍ଧର୍ଵଭଵନମ୍ । ହରିକୂଟେ ହରିର୍ଦେଵଃ । କୁମୁଦେ କିନ୍ନରାଵାସଃ । ଅଞ୍ଜନେ ମହୋରଗାଃ । ସହସ୍ତ୍ରଶିଖରେ ଚ ଦୈତ୍ଯାନାମୁଗ୍ରକର୍ମିଣାମାଵାସଃ । ପୁରାଣାଂ ସହସ୍ତ୍ରମେକଂ ହେମମାଲିନାମ୍ ମୁକୁଟେ ପନ୍ନପ୍ରପକ୍ଷେ ପର୍ଵତଵରେ ଚତ୍ଵାର୍ଯାଯତନାନି ତୁ। ଏଵଂ ମେରୁପର୍ଵତେଷୁ ଦେଵାନାମଧିଵାସଃ । ମର୍ଯାଦାପର୍ଵତେ ଦେଵକୂଟେ ପୁରଵିନ୍ଯାସଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ । ତସ୍ଯୋପରି ଯୋଜନଶତଂ ଗରୁଡସ୍ଯ ଜାତଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵତସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଦାଯତାଃ ସପ୍ତଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାଃ । ଆଗ୍ନେଯାଶ୍ଚ ନାମ୍ନା ଗନ୍ଧର୍ଵାତିବଲିନଃ । ତତ୍ର ଚାନ୍ଯତ୍ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମଣ୍ଡଲଂ ପୁରମ୍ ସୈଂହିକେଯାନାମ୍ । ତତ୍ର ଚ ଦେଵର୍ଷିଚରିତାନି ଦେଵକୂଟେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ । ପୁରଂ ଚ କାଲକେଯାନାଂ ତତ୍ରୈଵ । ତଥା ଚାନ୍ତରତଟେଽନ୍ଯେସୁନାନ୍ନାମ ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତଂ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଯୋଜନାଯାମଂ ପୁରମ୍ କାମରୂପିଣାଂ ଦୃପ୍ତାନାଂ ମଧ୍ଯମେ ଚ ତସ୍ଯ ହେମକୂଟେ ମହାଦେଵସ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ । ଅଥାତଃ କୈଲାସଵର୍ଣକୋ ଭଵତି। କୈଲାସସ୍ଯ ତଟେ ଯୋଜନଶତମାଯାମଵସ୍ତୃତମ୍ ଭୁଵନମାଲାଭିଵ୍ଯାପ୍ତମ୍ । ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେ ସଭା । ତତ୍ର ଚ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ଵିମାନଂ ତିଷ୍ଠତି । ଧନଦସ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵିମାନମଧିଵାସଶ୍ଚ । ତତ୍ର ପଦ୍ମମହାପଦ୍ମମକରକଚ୍ଛପକୁମୁଦଶଙ୍ଖନୀଲନନ୍ଦମହାନିଧଯଃ ପ୍ରତିଵସନ୍ତି । ତତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଲୋକପାଲାନାମାଵାସଃ । ତତ୍ର ଚ ମନ୍ଦାକିନୀ ନାମ ନଦୀ । ତଥା କନକମନ୍ଦା ମନ୍ଦା ଚେତି ନାମଭିଃ ସରିତଃ । ତତ୍ରାନ୍ଯା ଅପି ନଦ୍ଯଃ ସନ୍ତି । ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ଶତଯୋଜନମାଯାମାସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତା ଦଶଗନ୍ଧର୍ଵପୁର୍ଯଃ ତାସୁ ଚ ସକୁବାହୁହରିକେଶଚିତ୍ରସେନାଦଯୋ ରାଜାନଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଚ ପଶ୍ଚିମକୂଟେ ଅଶୀତିଯୋଜନାଯାମଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଵିସ୍ତୃତମେକୈକଂ ଯକ୍ଷନଗରମ୍ । ତେଷୁ ଚ ମହାମାଲିସୁନେତ୍ର ଚକ୍ରାଦଯୋ ନାଯକାଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ କୁଞ୍ଜଦରୀଷୁ ଗୁହାସୁ ସମୁଦ୍ରାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଯାଵତ୍କିନ୍ନରାଣାଂ ପୁରଶତମ୍ । ତେଷୁ ଚ ଦ୍ରୁମସୁଗ୍ରୀଵାଦିଭଗଦତ୍ତପ୍ରମୁଖଂ ରାଜଶତମ୍ । ତତ୍ର ଚ ରୁଦ୍ରସ୍ଯୋମଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଵାହସ୍ସଂଵୃତ୍ତଃ । ତପଶ୍ଚ କୃତଵତୀ ଗୌରୀ । କିରାତରୂପିଣା ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ସ୍ଥିତମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ତତ୍ର ସ୍ଥିତେନ ସୋମେନ ଶଂକରେଣ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପାଵଲୋକନଂ କୃତମ୍ । ତତ୍ର ଚାନେକକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵୋପଗୀତମୁମାଵନଂ ନାମାପ୍ସରୋଭିରନେକପୁଷ୍ପଲତାଵଲ୍ଲୀଭିରୁପେତମ୍ । ଯତ୍ର ଭଗଵତା ମହେଶ୍ଵରେଣାର୍ଦ୍ଧନାରୀନରଵପୁଃ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ । ତତ୍ର ଚ କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ଶରଦ୍ଵନମ୍ । ପୁଷ୍ପଚିତ୍ରକ୍ରୌଞ୍ଚଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କାର୍ତିକେଯାଭିଷେକଃ କୃତଃ ତସ୍ଯ ଚ ପୂର୍ଵତଟେ ସିଦ୍ଧମୁନିଗଣାଵାସଃ କଲାପଗ୍ରାମୋ ନାମ । ତଥା ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଵସିଷ୍ଠପରାଶରନଲଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଦ୍ଦାଲକାଦୀନାଂ ମହର୍ଷୀଣାମନେକାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ଭଵତି । ତଥା ଚ ପଶ୍ଚିମସ୍ଯାଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯ ଭାଗଂ ଶ୍ରୃଣୁତ । ତସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯମକୂଟେ ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଯତନଂ ମହାଦେଵସ୍ଯ । ତସ୍ଯୈଵୋତ୍ତରତଟେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୃତଂ ମହତ୍ପୁରଂ ଲମ୍ବାଖ୍ଯାତଂ ରାକ୍ଷସାନାମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ବିଲପ୍ରଵେଶନଗରମ୍ । ପ୍ରଭେଦକସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ ଦେଵଦାନଵସିଦ୍ଧାଦୀନାଂ ପୁରାଣି । ତସ୍ଯ ଗିରେର୍ମୂର୍ଧ୍ନି ମହତୀ ସୋମଶିଲା ତିଷ୍ଠତି । ତସ୍ଯାଂ ଚ ପର୍ଵଣି ସୋମଃ ସ୍ଵଯମେଵାଵତରତି । ତସ୍ଯୈଵୋତ୍ତରପାର୍ଶ୍ଵେ ତ୍ରିକୂଟଂ ନାମ । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ତିଷ୍ଠତି କ୍ଵଚିତ୍ । ତଥା ଚ ଵହ୍ନ୍ଯାଯତନମ୍ । ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଵହ୍ନିରୁପାସ୍ଯତେ ଦେଵୈଃ । ୬ ଉତ୍ତରେ ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଖ୍ଯେ ପର୍ଵତଵରେ ଦେଵତାନାମାଯତନାନି । ପୂର୍ଵେ ନାରାଯଣସ୍ଯାଯତନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ଶଂକରସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେ । ତତ୍ର ଚ ଯକ୍ଷାଦୀନାଂ କେଚିତ୍ ପୁରାଣି ତସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରତୀରେ ଜାତୁଛେ ମହାପର୍ଵତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମଣ୍ଡଲଂ ନନ୍ଦଜଲଂ ନାମ ସରସ୍ ତତ୍ର ନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ଵସତି ଶତଶୀର୍ଷପ୍ରଚଣ୍ଡ ଇତି।।୭ ଇତ୍ଯେତେଽଷ୍ଟୌ ଦେଵପର୍ଵତା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ । ତେନାନୁକ୍ରମେଣ ହେମରଜତରତ୍ନଵୈଦୂର୍ଯମାନଃ ଶିଲାହିଙ୍ଗୁଲାଦିଵର୍ଣାଃ । ଇଯଂ ଚ ପୃଥ୍ଵୀ ଲକ୍ଷକୋଟିଶତାନେକସଂଖ୍ଯାତାନାଂ ପୂର୍ଣା ତେଷୁ ଚ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରାଣାଂ ନିଲଯାଃ ତେ ଚ ମେରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ କେସରଵଲଯାଲଵାଲଂ ସିଦ୍ଧଲୋକେତି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ । ଇଯଂ ପୃଥ୍ଵୀ ପଦ୍ମାକାରେଣ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା । ଏଷ ଚ ସର୍ଵପୁରାଣେଷୁ କ୍ରମଃ ସାମାନ୍ଯତଃ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏବେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି। ଶାନ୍ତ ପାହାଡ଼ରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ଦେବରାଜଙ୍କର ପାରିଜାତ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ଏହାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜର ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଉପରେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଅଠଟି ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ବଜ୍ରକ ପାହାଡ଼ରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅନେକ ସହର ଅଛି, ସେମାନେ ନୀଳକ ଓ ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା। ମହାନୀଳ ପାହାଡ଼ରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ପନ୍ଦର ହଜାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସହର ଅଛି। ସେଠାରେ ଦେବଦତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅଭିମାନୀ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେସବୁ ସହର ସୁନାର ହୋଇଥିବା, ତଳ ଦ୍ୱାର ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପାହାଡ଼ରେ ନାଗମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ତଳ ଦ୍ୱାର ଗୁହାରେ ଅଛି, ଦାନବମାନେ ନିଜ ଦେଶରେ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ବେଣୁମତିରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ତିନିଟି ସହର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ବିସ୍ତୃତ। ଉଲୂକରୋମ, ମହାବେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରାଜରେ ଗରୁଡ଼ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି। କୁଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ରେ ପଶୁପତି ସଦା ରହନ୍ତି। ବୃଷଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ମହାଦେବ, ଶଂକର, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନେକ ଗଣ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଆଦିପୁରୁଷ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ବସୁଧାରାରେ ପୁଷ୍ପଧାରୀ ଓ ବସୁମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି। ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରାର ଶିଖରରେ ଅଠ ଓ ସାତଟି ପୁରାତନ ସହର ବସୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କର। ଏକଶୃଙ୍ଗ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରଜାପତି, ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିବାସ। ଗଜପାହାଡ଼ରେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କରେ ଘିରିଥିବା ଦେବୀ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି। ବସୁଧାରା ପାହାଡ଼ରେ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ନିବାସ। ଏଠାରେ ଚଉଁଅଶୀଟି ସହର ଅଛି, ବଡ଼ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଥିବା। ଅନେକପାହାଡ଼ ନାମକ ପାହାଡ଼ରେ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବ ରାଜାରାଜ ଏକପିଙ୍ଗଳ। ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ ଶତଶୃଙ୍ଗରେ ସୁର, ରାକ୍ଷସ, ଦାନବମାନଙ୍କର ସହର ଅଛି, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଶତଟି ସହର। ତାମ୍ରାଭେ ଟକ୍ଷକଙ୍କର ଶତଟି ସହର, ବିଶାଖପାହାଡ଼ରେ ଗୁହାଙ୍କର ନିବାସ। ଶ୍ୱେତୋଦୟ ପାହାଡ଼ରେ ମହାଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଭବନ। ହରିକୂଟରେ ହରି ଦେବ। କୁମୁଦରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ନିବାସ। ଅଞ୍ଜନରେ ମହାଓରଗମାନେ। ସହସ୍ରଶିଖରରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଗ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ହେମମାଳିନମାନଙ୍କର ଏକ ହଜାର ପୁରାତନ ସହର ଅଛି। ମୁକୁଟ ପାହାଡ଼ର ପାଖରେ ଚାରିଟି ନିବାସ। ଏଭଳି ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ। ମର୍ଯ୍ୟାଦାପାହାଡ଼ ଦେବକୂଟରେ ସହର ବିନ୍ୟାସ ବିବରଣା। ଏହାର ଉପରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ। ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ସାତଟି ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର। ସେଠାରେ ଆଗ୍ନେୟ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ। ଏଠାରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆୟତନରେ ସିଂହିକେୟମାନଙ୍କର ସହର। ଦେବକୂଟରେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। କାଳକେୟମାନଙ୍କର ସହର ଏଠାରେ। ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ସୁନନ୍ ନାମକ ସହର, ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ବାଉଷଠି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା ଅଭିମାନୀମାନଙ୍କର। ମଧ୍ୟରେ ହେମକୂଟରେ ମହାଦେବଙ୍କର ବଟବୃକ୍ଷ। ଏବେ କୈଳାସର ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି। କୈଳାସର ତଟରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଭୂମି, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ମଧ୍ୟରେ ସଭା ଅଛି। ସେଠାରେ ତତ୍ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଭବନ ରହିଛି। ଏହା ଧନଦଙ୍କର ନିବାସ। ସେଠାରେ ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ମକର, କଚ୍ଛପ, କୁମୁଦ, ଶଂଖ, ନୀଳ, ନନ୍ଦ, ମହାନିଧି ମହାଧନ ରହନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ନିବାସ। ସେଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହିଥାଏ, ଏବଂ କନକମନ୍ଦା ଓ ମନ୍ଦା ନାମକ ନଦୀ ଅଛି। ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଦଶଟି ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର, ସେଠାରେ ସକୁବାହୁ, ହରିକେଶ, ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ କୂଟରେ ଅଠିଅଠି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯକ୍ଷ ସହର, ମହାମାଳି, ସୁନେତ୍ର, ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ନାୟକମାନେ। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜଦରୀ ଗୁହାରେ ଏକ ଶତ କିନ୍ନର ସହର, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ଦ୍ରୁମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏକ ଶତ ରାଜା। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଉମାଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇଥିଲା। ଗୌରୀ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ରୁଦ୍ର କିରାତ ରୂପରେ ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ। ଏଠାରେ ସୋମ ଓ ଶଂକର ଏକସାଥି ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଖିଥିଲେ। ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଗୀତ ଗାଇଥିବା ଉମାବନ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଲତା ଓ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଅର୍ଧନାରୀ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ଶରଦ୍ବନ ଏଠାରେ। ପୁଷ୍ପ ଓ ଚିତ୍ରକ୍ରଉଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା, ପୂର୍ବ ତଟରେ ସିଦ୍ଧମୁନିମାନଙ୍କର କଳାପଗ୍ରାମ ନାମକ ନିବାସ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବଶିଷ୍ଠ, ପରାଶର, ନଳ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ହଜାର ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ନିଷଧର ଭାଗ ଶୁଣ। ମଧ୍ୟ କୂଟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କର ନିବାସ। ଉତ୍ତର ତଟରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତରେ ବଡ଼ ସହର ଲମ୍ବ ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତଳ ଦ୍ୱାର ସହର। ପ୍ରଭେଦକର ପଶ୍ଚିମରେ ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ସହର। ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବଡ଼ ସୋମ ଶିଳା ଅଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୋମ ନିଜେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତ୍ରିକୂଟ ଅଛି, ସେଠାରେ କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ନିବାସ, ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅଥ ନଦୀନାମଵତାରଂ ଶ୍ରୃଣୁତ । ଆକାଶସମୁଦ୍ରୋ ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ ସାମାଖ୍ଯସ୍ ତସ୍ମାଦାକାଶଗାମିନୀ ନଦୀ ପ୍ରଵୃତ୍ତା । ସା ଚାନଵରତମିନ୍ଦ୍ରଗଜେନ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ । ସା ଚ ଚତୁରଶୀତିସହସ୍ତ୍ରୋଚ୍ଛ୍ରାଯା । ସା ମେରୋଃ ସୁଦର୍ଶନଂ କରୋତି । ସା ଚ ମେରୁକୂଟତଟାନ୍ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରସ୍ଖଲିତା ଚତୁର୍ଧା ସଂଜାତା । ଷଷ୍ଟିଂ ଚ ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରଂ ନିରାଲମ୍ବା ପତମାନା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମନୁସରନ୍ତୀ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଜଗାମ । ସୀତା ଚାଲକନନ୍ଦା ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ଚେତି ନାମଭିଃ । ଯଥୋଦ୍ଦେଶଂ ସା ଚାନେକଶତସହସ୍ତ୍ରପର୍ଵତାନାଂ ଦାରଯନ୍ତୀ ଗାଂ ଗତେତି ଗଙ୍ଗେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଅଥ ଗନ୍ଧମାଦନପାର୍ଶ୍ଵେଽମରଗଣ୍ଡିକା ଵର୍ଣ୍ଯତେ । ଏକତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରାଣି ଆଯାମଃ ଚତୁଃଶତଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍। ତତ୍ର କେତୁମାଲାଃ ସର୍ଵେ ଜନପଦାଃ । କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଃ ପୁରୁଷା ମହାବଲିନଃ । ଉତ୍ପଲଵର୍ଣାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଶୁଭଦର୍ଶନାଃ । ତତ୍ର ଚ ମହାଵୃକ୍ଷାଃ ପନସାଃ ସନ୍ତି । ତତ୍ରେଶ୍ଵରୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି । ତତ୍ରୋଦପାନାଚ୍ଚ ଜରାରୋଗଵିଵର୍ଜିତା ଵର୍ଷାଯୁତାଯୁଷଶ୍ଚ ନରାଃ । ମାଲ୍ଯଵତଃ ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ ପୂର୍ଵଗଣ୍ଡିକା ଏକଶ୍ରୃଙ୍ଗାଦ୍ଯୋଜନସହସ୍ତ୍ରାଣି ମାନତସ୍ତତ୍ର ଚ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵା ନାମ ଜନପଦାଃ ଭଦ୍ରସାଲଵନଂ ଚ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । କାଲାମ୍ରଵୃକ୍ଷାଃ ପୁରୁଷାଃ ଶ୍ଵେତାଃ ପଦ୍ମଵର୍ଣିନଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କୁମୁଦଵର୍ଣା ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଣି ତେଷାମାଯୁଃ । ତତ୍ର ଚ ପଞ୍ଚ କୁଲପର୍ଵତାଃ । ତଦ୍ଯଥା ଶୈଲଵର୍ଣଃ ମାଲାଖ୍ଯଃ କୋରଜଶ୍ଚ ତ୍ରିପର୍ଣଃ ନୀଲଶ୍ଚେତି ତଦ୍ଵିନିର୍ଗତାଃ। ତଦମ୍ଭଃସ୍ଥିତାନାଂ ଦେଶାନାଂ ତାନ୍ଯେଵ ନାମାନି । ତେ ଚ ଦେଶା ଏତା ନଦୀଃ ପିବନ୍ତି। ତଦ୍ଯଥା ସୀତା ସୁଵାହିନୀ ହଂସଵତୀ କାସା ମହାଚକ୍ରା ଚନ୍ଦ୍ରଵତୀ କାଵେରୀ ସୁରସା ଶାଖାଵତୀ ଇନ୍ଦ୍ରଵତୀ ଅଙ୍ଗାରଵାହିନୀ ହରିତୋଯା ସୋମାଵର୍ତା ଶତହ୍ରଦା ଵନମାଲା ଵସୁମତୀ ହଂସା ସୁପର୍ଣା ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗା ଧନୁଷ୍ମତୀ ମଣିଵପ୍ରା ସୁବ୍ରହ୍ମଭାଗା ଵିଲାସିନୀ କୃଷ୍ଣତୋଯା ପୁଣ୍ଯୋଦା ନାଗଵତୀ ଶିଵା ଶେଵାଲିନୀ ମଣିତଟା କ୍ଷୀରୋଦା ଵରୁଣାଵତୀ ଵିଷ୍ଣୁପଦୀ ମହାନଦୀ ହିରଣ୍ଯସ୍କନ୍ଧଵାହା ସୁରାଵତୀ କାମୋଦା ପତାକାଶ୍ଚେତ୍ଯେତା ମହାନଦ୍ଯଃ । ଏତାଶ୍ଚ ଗଙ୍ଗାସମାଃ କୀର୍ତିତାଃ। ଆଜନ୍ମାନ୍ତଂ ପାପଂ ଵିନାଶଯନ୍ତି । କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଶ୍ଚ କୋଟିଶଃ। ତାଶ୍ଚ ନଦୀର୍ଯେ ପିବନ୍ତି ତେ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରାଯୁଷଃ। ରୁଦ୍ରୋମାଭକ୍ତା ଇତି

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏବେ ନଦୀମାନଙ୍କର ଅବତାର ବିବରଣା ଶୁଣ। ଆକାଶସମୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବହିଥାଏ। ଏହି ନଦୀ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗଜ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୋଭିତ ହୁଏ। ଏହି ନଦୀ ଚଉଁଅଶୀ ହଜାର ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଥାଏ। ଏହି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଅତି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ। ମେରୁର ଶିଖର ତଟରୁ ଏହି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଯୋଜନ ନିରାଲମ୍ବ ଭାବରେ ପଡ଼ି, ଚାରି ଦିଗରେ ଘୂରି ଯାଏ, ଏହି ଚାରି ନଦୀର ନାମ ହେଉଛି: ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁଭଦ୍ରା। ଏହି ନଦୀମାନେ ଅନେକ ଶତ ହଜାର ପାହାଡ଼ କାଟି ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଏହି ଦେଖି ଗଙ୍ଗା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅମରଗନ୍ଧିକା ନାମକ ଦେଶ ଅଛି, ଏହା ଏକତିରିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚାରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ। ସେଠାରେ କେତୁମାଳ ଜନପଦର ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି; ପୁରୁଷମାନେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜନନୀମାନେ ପଦ୍ମବର୍ଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭଦର୍ଶନ। ସେଠାରେ ପନସ ଗଛ ବହୁତ ଅଛି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଏଶ୍ୱର ଅଛି। ସେଠାରେ ଉପନାନର ଜଳ ପିଇ ଲୋକମାନେ ଜରା ଓ ରୋଗ ନାହିଁ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ। ମାଲ୍ୟବତ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ବଗନ୍ଧିକା ଏକଶୃଙ୍ଗରୁ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ମାପରେ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଜନପଦ ଓ ଭଦ୍ରସାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି। ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ୟ, ଜନନୀମାନେ କୁମୁଦବର୍ଣ୍ୟ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ। ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଟି କୁଳ ପାହାଡ଼: ଶୈଳବର୍ଣ୍ୟ, ମାଳା, କୋରଜ, ତ୍ରିପର୍ଣ୍ଣ, ନୀଳ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ଦେଶମାନେ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ଏହି ନଦୀମାନେ ପିଆନ୍ତି: ସୀତା, ସୁବାହିନୀ, ହଂସବତୀ, କାସା, ମହାଚକ୍ରା, ଚନ୍ଦ୍ରବତୀ, କାବେରୀ, ସୁରସା, ଶାଖାବତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରବତୀ, ଅଙ୍ଗାରବାହିନୀ, ହରିତୋୟା, ସୋମାବର୍ତ୍ତା, ଶତହ୍ରଦା, ବନମାଳା, ବସୁମତୀ, ହଂସା, ସୁପର୍ଣ୍ଣା, ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗା, ଧନୁଷ୍ମତୀ, ମଣିଭପ୍ରା, ସୁବ୍ରହ୍ମଭାଗା, ବିଲାସିନୀ, କୃଷ୍ଣତୋୟା, ପୁଣ୍ୟୋଦା, ନାଗବତୀ, ଶିବା, ଶେବାଲିନୀ, ମଣିତଟା, କ୍ଷୀରୋଦା, ବରୁଣାବତୀ, ବିଷ୍ଣୁପଦୀ, ମହାନଦୀ, ହିରଣ୍ୟସ୍କନ୍ଧବାହା, ସୁରାବତୀ, କାମୋଦା, ପତାକା। ଏହି ସବୁ ମହାନଦୀ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ନଦୀମାନେ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ନଦୀମାନେ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ। ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ନିସର୍ଗ ଏଷ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵାନାଂ କୀର୍ତିତଃ କେତୁମାଲାନାଂ ଵିସ୍ତରେଣ କଥିତଂ । ନୈଷଧସ୍ଯାଚଲେନଦ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମେନ କୁଲାଚଲଜନପଦନଦ୍ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ । ତଥା ଚ ଵିଶାଖକମ୍ବଲଜଯନ୍ତକୃଷ୍ଣହରିତାଶୋକଵର୍ଦ୍ଧମାନା ଇତ୍ଯେତେଷାଂ ସପ୍ତକୁଲପର୍ଵତାନାଂ କୋଟିଶଃ ପ୍ରସୂତିଃ । ତନ୍ନିଵାସିନୋ ଜନପଦାସ୍ତନ୍ନାମାନ ଏଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ । ତଦ୍ଯଥା ସୌରଗ୍ରାମାତ୍ତସାଂତପୋ କୃତସୁରାଶ୍ରଵଣ କମ୍ବଲମାହେଯାଚଲକୂଟଵାସମୂଲତପକ୍ରୌଞ୍ଚକୃଷ୍ଣାଙ୍ଗମଣିପଙ୍କଜଚୂଡମଲସୋମୀଯସମୁଦ୍ରାନ୍ତକ କୁରକୁଞ୍ଚସୁଵର୍ଣଃ ତଟକକୁହ ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗକୃଷ୍ଣପାଟଵିଦକପିଲକର୍ଣିକମହିଷକୁବ୍ଜକରନାଟମହୋତ୍କଟଶୁକନାସଗଜଭୂମକକୁରଞ୍ଜନ ମନାହକିଂକିସପାର୍ଣଭୌମକଚୋରକଧୂମଜନ୍ମ ଅଙ୍ଗାରଜତୀଵନଜୀଵଲୌକିଲଵାଚାଂ ସହାଙ୍ଗମଧୁରେଯଶୁକେଚକେଯଶ୍ରଵଣମତ୍ତ କାସିକଗୋଦାଵାମକୁଲପଞ୍ଜାଵର୍ଜ୍ଜହମୋଦଶଅଲକ ଏତେ ଜନପଦାସ୍ତତ୍ପର୍ଵତୋତ୍ଥା ନଦୀଃ ପିବନ୍ତି । ତଦ୍ଯଥା ପ୍ଲକ୍ଷା ମହାକଦମ୍ବା ମାନସୀ ଶ୍ଯାମା ସୁମେଧା ବହୁଲା ଵିଵର୍ଣା ପୁଙ୍ଖା ମାଲା ଦର୍ଭଵତୀ ଭଦ୍ରାନଦୀ ଶୁକନଦୀ ପଲ୍ଲଵା ଭୀମା ପ୍ରଭ़ଞ୍ଜନା କାମ୍ବା କୁଶାଵତୀ ଦକ୍ଷା କାସଵତୀ ତୁଙ୍ଗା ପୁଣ୍ଯୋଦା ଚନ୍ଦ୍ରାଵତୀ ସୁମୂଲାଵତୀ କକୁଦ୍ମିନୀ ଵିଶାଲା କରଣ୍ଟକା ପୀଵରୀ ମହାମାଯା ମହିଷୀ ମାନୁଷୀ ଚଣ୍ଡା ଏତା ନଦୀଃ ପ୍ରଧାନାଃ। ଶେଷାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯଃ ସହସ୍ତ୍ରଶଶ୍ଚେତି

ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି, କେତୁମାଳା ଅଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କୁଳାଚଳ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ଏହିପରି, ବିଶାଖ, କମ୍ବଳ, ଜୟନ୍ତ, କୃଷ୍ଣ, ହରିତ, ଅଶୋକ ଓ ବର୍ଦ୍ଧମାନ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ରୁ ଅନେକ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେହି ପାହାଡ଼ ଓ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନିତ। ଯଥା: ସୌରଗ୍ରାମ, ତସାଂତପ, କୃତସୁରାଶ୍ରବଣ, କମ୍ବଳମାହା, ହେୟାଚଳକୁଟ, ବସମୂଳ, ତପକ୍ରଉଞ୍ଚ, କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗ, ମଣି, ପଙ୍କଜଚୂଡ଼, ମଳସୋମୀୟ, ସମୁଦ୍ରାନ୍ତକ, କୁରକୁଞ୍ଚ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ତଟକୁହା, ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ, କୃଷ୍ଣପାଟ, ବିଦକ, ପିଳକର୍ଣ୍ଣି, କାମହିଷ, କୁବ୍ଜ, କରଣାଟ, ମହୋତ୍କଟ, ଶୁକନାସ, ଗଜଭୂମ, କକୁରଞ୍ଜନ, ମନାହ, କିଂକିସ, ପାର୍ଣ୍ଣ, ଭୌମକ, ଚୋରକ, ଧୂମଜନ୍ମ, ଅଙ୍ଗ, ରଜତ, ଇବନ, ଜୀବଲୌ, କିଳବାଚା, ସହାଙ୍ଗ, ମଧୁରେୟ, ଶୁକେଚ, କେୟଶ୍ରବଣ, ମତ୍ତ, କାସି, ଗୋଦାବା, ଅମକୁଳପଞ୍ଜ, ବର୍ଜ୍ଜ, ହମୋଦ, ସାଲକ — ଏହି ଜନପଦମାନେ ସେହି ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ପାନ କରନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ନଦୀମାନେ ହେଉଛି: ପ୍ଲକ୍ଷ, ମହାକଦମ୍ବ, ମାନସୀ, ଶ୍ୟାମା, ସୁମେଧା, ବହୁଳା, ବିବର୍ଣ୍ଣା, ପୁଙ୍ଖା, ମାଳା, ଦର୍ଭବତୀ, ଭଦ୍ରାନଦୀ, ଶୁକନଦୀ, ପଲ୍ଲବା, ଭୀମା, ପ୍ରଭଞ୍ଜନା, କାମ୍ବା, କୁଶାବତୀ, ଦକ୍ଷା, କାସାବତୀ, ତୁଙ୍ଗା, ପୁଣ୍ୟୋଦା, ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ସୁମୂଳାବତୀ, କକୁଦ୍ମିନୀ, ବିଶାଳା, କରଣ୍ଟକା, ପୀବରୀ, ମହାମାୟା, ମହିଷୀ, ମାନୁଷୀ, ଚଣ୍ଡା। ଏହାମାନେ ପ୍ରଧାନ ନଦୀ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ଅଛନ୍ତି।