ଵରାହପୁରାଣମ୍

ପଦ୍ମାସନୋ ମେ ଜନକଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ - ଶ୍ଚୈତତ୍ ପ୍ରସୂତାଵସକୃତ୍ପୁରାଣୈଃ । ସଂବୋଧ୍ଯତେ ନାଥ ନ ମଦ୍ଵିଧୋଽପି ଵିଦୁର୍ଭଵନ୍ତଂ ତପସା ଵିହୀନାଃ ।। ୭୩.

ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମା ମୋର ପିତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ପୁରାତନମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କହାଯାଏ; ତଥାପି, ନାଥ, ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିସ୍ତତ୍ପ୍ରଵରୈରବୋଧ୍ଯଂ ତ୍ଵାଂ ଦେଵ ମୂର୍ଖାଃ ସ୍ଵମନନ୍ତନତ୍ଯା । ପ୍ରବୋଧମିଚ୍ଛନ୍ତି ନ ତେଷୁ ବୁଦ୍ଧି - ରୁଦାରକୀର୍ତ୍ତିଷ୍ଵପି ଵେଦହୀନାଃ ।। ୭୩.

ହେ ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୂର୍ଖମାନେ, ତୁମ ଶେଷ ନାହିଁ ଭକ୍ତି ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମନରେ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବେଦ ଅଭାବ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଜନ୍ମାନ୍ତରୈର୍ଵେଦଵିଦାଂ ଵିଵେକ - ବୁଦ୍ଧିର୍ଭଵେନ୍ନାଥ ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍ । ତ୍ଵଲ୍ଲବ୍ଧଲାଭସ୍ଯ ନ ମାନୁଷତ୍ଵଂ ନ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଗତିଃ ଶିଵଂ ସ୍ଯାତ୍ ।। ୭୩.

ହେ ନାଥ, ବହୁ ଜନ୍ମ ଧରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମର କୃପାରେ ବିବେକ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ ପାଇଯାଏ, ସେଠି ମାନବ ଜନ୍ମ, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଗତି, କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ—କିଛି ରହେ ନାହିଁ।

ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁରୂପୋଽସି ଭଵାନ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସ୍ଥୂଲୋଽସି ଚେଦଂ କୃତକୃତ୍ଯତାଯାଃ । ସ୍ଥୂଲଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସୁଲଭୋଽସି ଦେଵ ତ୍ଵଦ୍ଵାହ୍ଯଵୃତ୍ତ୍ଯା ନରକେ ପତନ୍ତି ।। ୭୩.

ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସାର୍ଥକତା ଭାବେ ମୋଟା ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛ; ମୋଟା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଭୟ ରୂପରେ ତୁମେ ସହଜରେ ଲାଭ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ପଡନ୍ତି।

କିମୁଚ୍ଯତେ ଵା ଭଵତି ସ୍ଥିତେଽସ୍ମିନ୍ ଖାତ୍ମ୍ଯେନ୍ଦୁଵହ୍ନ୍ଯର୍କମହୀମରୁଦ୍ଭିଃ । ତତ୍ତ୍ଵୈଃ ସତୋଯୈଃ ସମରୂପଧାରି - ଣ୍ଯାତ୍ମସ୍ଵରୂପେ ଵିତତସ୍ଵଭାଵେ ।। ୭୩.

ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଅଛ, ଆକାଶ, ଆତ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଭିତରେ ବ୍ୟାପିଛ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ରୂପ ଧାରଣ କର, ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ—ଏପରି ତୁମ ବିଷୟରେ କ'ଣ କହିଯିବ?

ଇତି ସ୍ତୁତିଂ ମେ ଭଗଵନ୍ନନନ୍ତ ଜୁଷସ୍ଵ ଭକ୍ତସ୍ଯ ଵିଶେଷତଶ୍ଚ । ସୃଷ୍ଟିଂ ସୃଜସ୍ଵେତି ତଵୋଦିତସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞତାଂ ଦେହି ନମୋଽସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୋ ।। ୭୩.

ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମୋର ସ୍ତୁତିକୁ, ବିଶେଷକରି ଭକ୍ତଙ୍କର ଭାବରେ, ଦୟାକରି ଗ୍ରହଣ କର। ଆପଣ ଯେପରି ଆଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।

ଚତୁର୍ମୁଖୋ ଯୋ ଯଦି କୋଟିଵକ୍ତ୍ରୋ ଭଵେନ୍ନରଃ କ୍ଵାପି ଵିଶୁଦ୍ଧଚେତାଃ । ସ ତେ ଗୁଣାନାମଯୁତୈରନେକୈ - ର୍ଵଦେତ୍ ତଦା ଦେଵଵର ପ୍ରସୀଦ ।। ୭୩.

ଯଦି କେହି ଚାରିଟି ମୁହଁ ଥିବା, କିମ୍ବା କୋଟିଟି ମୁହଁ ଥିବା, ଏବଂ ସୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ମଣିଷ ମଧ୍ୟ, ତାହା ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଦୟା କରନ୍ତୁ।

ସମାଧିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧେ - ସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭାଵଭାଵୈକମନୋଽନୁଗସ୍ଯ । ସଦା ହୃଦିସ୍ଥୋଽସି ଭଵାନ୍ନମସ୍ତେ ନ ସର୍ଵଗସ୍ଯାସ୍ତି ପୃଥଗ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥା ।। ୭୩.

ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଭାବି ମନ ଲଗାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଆପଣ ସଦା ହୃଦୟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ।

ଇତି ପ୍ରକାଶଂ କୃତମେତଦୀଶ ସ୍ତଵଂ ମଯା ସର୍ଵଗତଂ ଵିବୁଦ୍ଧ୍ଵା । ସଂସାରଚକ୍ରକ୍ରମମାଣଯୁକ୍ତ୍ଯା ଭୀତଂ ପୁନୀହ୍ଯଚ୍ଯୁତ କେଵଲତ୍ଵମ୍ ।। ୭୩.

ଏଭଳି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଏହି ସ୍ତୁତି ରଚିଛି, ଆପଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ବୋଲି ଜାଣି। ସଂସାରର ଚକ୍ର ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇଛି; ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋତେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ।

ଶ୍ରୀଵରାହ ଉଵାଚ । ଇତି ସ୍ତୁତସ୍ତଦା ଦେଵୋ ରୁଦ୍ରେଣାମିତତେଜସା । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ମେଘଗମ୍ଭୀରନିଃସ୍ଵନଃ ।। ୭୩.

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— ଏଭଳି ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ପାଇ, ପ୍ରଭୁ ଖୁସି ହୋଇ, ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ କଥା କହିଲେ।

ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ । ଵରଂ ଵରଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦେଵ ଦେଵ ଉମାପତେ । ନ ଭେଦଶ୍ଚାଵଯୋର୍ଦେଵ ଏକାଵାଵାମୁଭାଵପି ।। ୭୩.

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ହେ ଉମାପତି, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେଉଛି, ତୁମର ଭଲ ହେଉ। ହେ ଦେବ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଟିଆ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମଣାଽହଂ ନିଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜ ଇତି ପ୍ରଭୋ । ତତ୍ର ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ତ୍ରିଵିଧଂ ଭୂତଭାଵନମ୍ ।। ୭୩.

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ଭୂତମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ।

ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ । ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ନ ସଂଦେହୋ ଜ୍ଞାନରାଶିଃ ସନାତନଃ । ଦେଵାନାଂ ଚ ପରଂ ପୂଜ୍ଯଃ ସର୍ଵଦା ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। ୭୩.

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ଚିରନ୍ତନ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୂଜ୍ୟ ହେବ।

ଏଵମୁକ୍ତଃ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚୋମାପତିର୍ମୁଦା । ଅନ୍ଯଂ ଦେହି ଵରଂ ଦେଵ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୭୩.

ଏଭଳି ଶୁଣି, ଉମାପତି ଆନନ୍ଦରେ ପୁନି କହିଲେ— ହେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠିଏ ଆଉ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ।

ମୂର୍ତୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵାନେଵ ମାମାରାଧଯ କେଶଵ । ମାଂ ଵହସ୍ଵ ଚ ଦେଵେଶ ଵରଂ ମତ୍ତୋ ଗୃହାଣ ଚ । ଯେନାହଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ପୂଜ୍ଯାତ୍ ପୂଜ୍ଯତରୋ ଭଵେ ।। ୭୩.

ହେ କେଶବ, ଆପଣ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ମୋତେ ପୂଜନ୍ତୁ। ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋତେ ବହନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେବି।

ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ । ଦେଵକାର୍ଯାଵତାରେଷୁ ମାନୁଷତ୍ଵମୁପାଗତଃ । ତ୍ଵାମେଵାରାଧଯିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଂ ଚ ମେ ଵରଦୋ ଭଵ ।। ୭୩.

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଦେବମାନେ ନିମିତ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିବି, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ପୂଜିବି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବ।

ଯତ୍ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଵହସ୍ଵେତି ଦେଵଦେଵ ଉମାପତେ । ସୋଽହଂ ଵହାମି ତ୍ଵାଂ ଦେଵଂ ମେଘୋ ଭୂତ୍ଵା ଶତଂ ସମାଃ ।। ୭୩.

ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ହେ ଉମାପତି, ତୁମେ ଯେପରି 'ମୋତେ ବହନ କର' କହିଛ, ମୁଁ ଏକ ମେଘ ହୋଇ, ତୁମକୁ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ କରିବି।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ହରିର୍ମେଘଃ ସ୍ଵଯଂ ଭୂତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଉଜ୍ଜହାର ଜଲାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମୁଵାଚ ହ ।। ୭୩.

ଏଭଳି କହି, ହରି ନିଜେ ମେଘ ହୋଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜଳରୁ ବାହାର କଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।

ଯ ଏତେ ଦଶ ଚୈକଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରାକୃତାଃ ପ୍ରଭୋ । ତେ ଵୈରାଜା ମହୀଂ ଯାତା ଆଦିତ୍ଯା ଇତି ସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୭୩.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦଶ ଏବଂ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପୁରୁଷମାନେ, ଯାହାକୁ ବୈରାଜ କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ମଦଂଶୋ ଦ୍ଵାଦଶୋ ଯସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁନାମା ମହୀତଲେ । ଅଵତୀର୍ଣୋ ଭଵନ୍ତଂ ତୁ ଆରାଧଯତି ଶଂକର ।। ୭୩.

ମୋ ଦ୍ୱାଦଶମ ଅଂଶ, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେ ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମକୁ ପୂଜୁଛନ୍ତି।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵକାଦଂଶାତ୍ ସୃଷ୍ଟ୍ଵାଦିତ୍ଯଂ ଘନଂ ତଥା । ନାରାଯଣଃ ଶବ୍ଦଵଚ୍ଚ ନ ଵିଦ୍ମଃ କ୍ଵ ଲଯଂ ଗତଃ ।। ୭୩.

ଏଭଳି କହି, ନାରାୟଣ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପରି, ସେ କେଉଁଠି ଲୟ ହେଲେ, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ଏଵମେଷ ହରିର୍ଦେଵଃ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଭାଵନଃ । ଵରଦୋଽଭୂତ୍ ପୁରା ମହ୍ଯଂ ତେନାହଂ ଦୈଵତୈର୍ଵରଃ ।। ୭୩.

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ଏଭଳି, ଏହି ହରି ଦେବ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ନାରାଯଣାତ୍ ପରୋ ଦେଵୋ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଏତଦ୍ ରହସ୍ଯଂ ଵେଦାନାଂ ପୁରାଣାନାଂ ଚ ସତ୍ତମ । ମଯା ଵଃ କୀର୍ତିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁରିହେଜ୍ଯତେ ।। ୭୩.

ନାରାୟଣଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ, ନ ପୂର୍ବେ ଥିଲେ, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ। ଏହା ବେଦ ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଵରାହ ଉଵାଚ । ପୁନସ୍ତେ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ସନାତନମ୍ । ରୁଦ୍ରଂ ପୁରାଣପୁରୁଷଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଧ୍ରୁଵମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵିଶ୍ଵରୂପମଜଂ ଶଂଭୁଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଶୂଲପାଣିନମ୍ ।। ୭୪.

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ, 'ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସେଇ ସନାତନ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଆକାରର ଧାରୀ, ଅଜନ୍ମା, ଶୁଭ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।'

ଋଷଯ ଊଚୁଃ । ତ୍ଵଂ ପରଃ ସର୍ଵଦେଵାନାମସ୍ମାକଂ ଚ ସୁରେଶ୍ଵର । ପୃଚ୍ଛାମ ତେନ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଶ୍ନମେକଂ ତଦ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୭୪.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଆମ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହିକାରଣରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛୁ। ଦୟାକରି ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।'

ଭୂମିପ୍ରମାଣସଂସ୍ଥାନଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଵିସ୍ତରମ୍ । ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ନଦୀନାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ଵିସ୍ତରମ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ବ୍ରୂହି କୃପଯା ଦେଵଦେଵ ଉମାପତେ ।। ୭୪.

ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଉମାପତି, ଆମେ ତୁମର ଦୟାରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ—ପୃଥିବୀର ଆକାର ଏବଂ ପରିମାଣ, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକର ଚଉଡ଼ା, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକାର କେତେ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହ।

ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ପୁରାଣେଷୁ ଭୂର୍ଲୋକଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଭଵାଦୀନାଂ ଵାଯଵ୍ଯେ ଚ ସଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୭୪.

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ପୃଥିବୀ ଲୋକର ବିସ୍ତାର ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ବିଶେଷ କରି ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଇଦାନୀଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସାଦ୍ ଵଃ କ୍ଷମାନ୍ତରମ୍ । ତନ୍ନିବୋଧତ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଗଦତୋ ମମ ସତ୍ତମାଃ ।। ୭୪.

ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହିବି; ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ, ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।