ଵରାହପୁରାଣମ୍

ବୁଭୁକ୍ଷିତସ୍ତରୋଃ ପର୍ଣମୈଚ୍ଛଦ୍ ଭକ୍ଷିତୁମନ୍ତିକାତ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ କୁର୍ଵତୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ ।। ୩୮.

ଭୋକା ହୋଇ, ସେ ନିକଟର ଗଛର ପତ୍ର ଖାଇବାକୁ ଚାହିଲେ; ଏପରି କରିବା ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଦେହବିହୀନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।

ମା ଭକ୍ଷଯସ୍ଵ ସକଟମୁଚ୍ଚୈରେଵଂ ପ୍ରଭାଷିତେ । ତତୋଽସୌ ତଂ ଵିହାଯାନ୍ଯଦ୍ ଵାର୍କ୍ଷଂ ପତିତମଗ୍ରହୀତ୍ ।। ୩୮.

ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କହିଲା: ବେକା ପତ୍ର ଖାଇବା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ଏହା ଛାଡି, ଅନ୍ୟ ଗଛର ପଡିଥିବା ପତ୍ର ନେଲେ।

ତମପ୍ଯେଵଂ ନିଷିଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଂ ତଥୈଵମେଵ ଚ । ଏଵଂ ସ ସକଟଂ ମତ୍ଵା ଵ୍ଯାଧଃ କିଞ୍ଚିନ୍ନ ଭକ୍ଷଯତ୍ ।। ୩୮.

ସେହିପରି ଏହି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ନିଷେଧ ହେଲା; ଏପରି ବେକା ବୋଲି ଭାବି, ଶିକାରୀ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ।

ନିରାହାରସ୍ତପସ୍ତେପେ ସ୍ମରନ୍ ଗୁରୁମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ତସ୍ଯାଥ ବହୁନା କାଲେ ଗତେ ଋଷିଵରୋଽଭ୍ଯଗାତ୍ ।। ୩୮.

ସେ ଉପବାସ କରି, ଅପରିଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ମହାମୁନି ଆସିଲେ।

ଦୁର୍ଵାସାଃ ଶଂସିତାତ୍ମା ଵୈ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାଣମପଶ୍ଯତ । ଵ୍ଯାଧଂ ତପୋତ୍ଥତେଜୋଭିର୍ଜ୍ଵଲମାନଂ ହଵିର୍ଯଥା ।। ୩୮.

ଦୁର୍ବାସା, ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଅତି କମ୍ ପ୍ରାଣ ଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ।

ସୋଽପି ଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ ତଂ ନତ୍ଵା ଶିରସାଽଥ ମହାମୁନିମ୍ । ଉଵାଚ ସ କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ଭଗଵନ୍ ଦର୍ଶନାତ୍ ତଵ ।। ୩୮.

ସେ ଶିକାରୀ ମଧ୍ୟ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବନର ସଫଳତା ଲାଗିଛି।'

ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲଂ ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତ୍ଵମଵଧାରଯ । ଶୀର୍ଣପର୍ଣାନି ଭକ୍ଷଯନ୍ ଵୈ ତୈରେଵାହଂ ମହାମୁନେ । ଭଵନ୍ତଂ ପ୍ରୀଣଯାମୀତି ଵ୍ଯାଧସ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୮.

'ଏବେ ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଛି—ଦୟାକରି ଏହି କଥା ବୁଝନ୍ତୁ। ମୁଁ କେବଳ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଖାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି,' ବୋଲି ଶିକାରୀ କହିଲେ।

ଦୁର୍ଵାସା ଅପି ତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଶୁଦ୍ଧଭାଵଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଜିଜ୍ଞାସୁସ୍ତତ୍ତପୋ ଵାକ୍ଯମିଦମୁଚ୍ଚୈରୁଵାଚ ହ ।। ୩୮.

ଦୁର୍ବାସା ମୁନି, ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

ଯଵଗୋଧୂମଶାଲୀନାମନ୍ନଂ ଚୈଵ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍ । ଦୀଯତାଂ ମେ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଯ ତ୍ଵାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯାଗତାଯ ଚ ।। ୩୮.

'ମୋ ପାଇଁ ଭଲଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଯବ, ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳର ଭୋଜନ ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଏଠାକୁ ଭୁଖା ହୋଇ ଆସିଛି।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତେନ ତ୍ଵସୌ ଵ୍ଯାଧଶ୍ଚିନ୍ତାଂ ପରମିକାଂ ଗତଃ । କ୍ଵ ସଂଭଵିଷ୍ଯତେ ମହ୍ଯମିତି ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୮.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଶିକାରୀ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—'ମୋ ପାଖରେ ଏହି ସମ୍ଭବ କିପରି ହେବ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତଃ ପାତ୍ରମାକାଶାତ୍ ପତିତଂ ଶୁଭମ୍ । ସୌଵର୍ଣଂ ସିଦ୍ଧିସଂଯୁକ୍ତଂ ତଜ୍ଜଗ୍ରାହ କରେଣ ସଃ ।। ୩୮.

ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସୁନାର ବାତିଲି ପଡ଼ିଲା, ଯାହା ସିଦ୍ଧିର ସହିତ ଥିଲା; ସେ ଏହାକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ।

ତଦ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ମୁନିଂ ପ୍ରାହ ଦୁର୍ଵାସାଖ୍ଯଂ ସସାଧ୍ଵସଃ । ଅତ୍ରୈଵ ସ୍ଥୀଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯାଵଦ୍ ଭିକ୍ଷାଟନଂ ତ୍ଵହମ୍ । କରୋମି ତତ୍ପ୍ରସାଦୋଽଯଂ କ୍ରିଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମ ।। ୩୮.

ଏହାକୁ ଧରି, ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଭିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଯାଉଛି; ଏହି କୃପା ଦିଅନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଭିକ୍ଷାମଟନଂ ଵ୍ଯାଧସତ୍ତମଃ । ନାତିଦୂରେଣ ନଗରଂ ଧନଯୋଷସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୩୮.

ଏଭଳି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକାରୀ ଭିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଧନ ଓ ମହିଳାମାନେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସହରକୁ।

ତସ୍ଯ ତତ୍ର ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ଅଗ୍ରତଃ ସର୍ଵଶୋଭନାଃ । ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯୋ ନିର୍ଯଯୁଶ୍ଚାନ୍ଯା ହେମପାତ୍ରାଗ୍ରପାଣଯଃ । ଵିଵିଧାନ୍ନାନି ତସ୍ଯାଶୁ ଦତ୍ତ୍ଵା ପାତ୍ରଂ ପ୍ରପୂରିତମ୍ ।। ୩୮.

ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଗଛରୁ ବାହାରିଲେ, ସୁନାର ବାତିଲି ହାତରେ ଧରି, ବିଭିନ୍ନ ପକାଳି ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ତାଙ୍କର ବାତିଲିକୁ ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କରିଦେଲେ।

ସ ଚ ଭୂତାର୍ଥମାତ୍ମାନଂ ମତ୍ଵା ପୁନରଥାଶ୍ରମମ୍ । ଆଜଗାମ ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍ ତମୃଷିଂ ଜପତାଂ ଵରମ୍ ।। ୩୮.

ସେ ନିଜ କାମ ସଫଳ ହେବାକୁ ଭାବି, ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ ଓ ମନ୍ତ୍ରପଠନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ଭିକ୍ଷାଂ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ତମୃଷିଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ଵ୍ଯାଧସତ୍ତମଃ ।। ୩୮.

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିକାରୀ ଭିକ୍ଷା ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ରହି, ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।

ଭଗଵନ୍ କ୍ଷାଲନଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତାମୃଷିପୁଂଗଵ । ଯଦି ତ୍ଵହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତଦେଵଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୩୮.

'ପ୍ରଭୁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।'

ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଜିଜ୍ଞାସୁସ୍ତପୋଵୀର୍ଯଂ ଶୁଭଂ ମୁନିଃ । ନଦୀଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଜଲପାତ୍ରଂ ନ ଚାସ୍ତି ମେ ।। ୩୮.

ଏଭଳି କହିଲେ, ମୁନି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ନଦୀକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ମୋ ପାଖରେ ପାଣିର ବାତିଲି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'

କଥଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯାମ୍ଯାଶୁ ଵ୍ଯାଧ ପାଦୌ ମହାମତେ । ଇତ୍ଯେତନ୍ମୁନିନା ଵ୍ଯାଧଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ । କିଂ କରୋମି କଥଂ ଚାସ୍ଯ ଭୋଜନଂ ଵୈ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

'ଶିକାରୀ, ମୁଁ କିପରି ତୁରନ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇପାରିବି?' ଏହି କଥା ମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ଶିକାରୀ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏବଂ କିପରି ସେ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ?'

ଏଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଗୁରୁଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ତାଂ ତୁ ସରିତଂ ଦେଵିକାଂ ସୁଧୀଃ ।। ୩୮.

ଏଭଳି ମନେ ଭାବି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ନଦୀ ଦେବିକାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

ଵ୍ଯାଧ ଉଵାଚ । ଵ୍ଯାଧୋଽସ୍ମି ପାପକର୍ମାଽସ୍ମି ବ୍ରହ୍ମହାଽସ୍ମି ସରିଦ୍ଵରେ । ତଥାପି ସଂସ୍ମୃତା ଦେଵି ପାହି ମାଂ ଶରଣଂ ଗତମ୍ ।। ୩୮.

ଶିକାରୀ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏକ ଶିକାରୀ, ପାପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ହେ ପବିତ୍ର ନଦୀ; ତଥାପି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶରଣ ନେଇଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମା'।'

ଦେଵତାଂ ନୈଵ ଜାନାମି ନ ମନ୍ତ୍ରଂ ନ ତଥାର୍ଚନମ୍ । ଗୁରୁପାଦୌ ପରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ପଶ୍ଯାମି ସତତଂ ଶୁଭେ ।। ୩୮.

ମୁଁ କେଉଁସି ଦେବତାକୁ ଜାଣେନି, ନାହିଁ ମନ୍ତ୍ର, ନାହିଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରିପାରେ। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ପାଦକୁ ମନେ ରଖି, ସଦା ସେଠି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖେ, ହେ ଶୁଭେ।

ଏଵଂ ଵିଧସ୍ଯ ମେ ଦେଵି ଦଯାଂ କୁରୁ ସରିଦ୍ଵରେ । ଋଷେଃ କ୍ଷାଲାର୍ଥସଲିଲଂ ସମୀପଂ କୁରୁ ମାଚିରମ୍ ।। ୩୮.

ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୟା କର, ହେ ସରିତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠା। ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପାଣି ଏଠାକୁ ଆଣ।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽଥ ଵ୍ଯାଧେନ ଦେଵିକା ପାପନାଶିନୀ । ଆଜଗାମ ଯତସ୍ତସ୍ଥୌ ଦୁର୍ଵାସାଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ ।। ୩୮.

ବ୍ୟାଧର ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଦେବିକା ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଥିବା ଦୁର୍ବାସା ରହୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

ତସ୍ଯ ପାଦୌ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵୀ କ୍ଷାଲଯନ୍ତୀ ସରିଦ୍ଵରା । ଜଗାମ ହ୍ରାଦିନୀ ଭୂତ୍ଵା ଵ୍ଯାଧାଶ୍ରମସମୀପତଃ ।। ୩୮.

ସେଇ ନଦୀଦେବୀ ନିଜେ ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ତୀବ୍ର ଧାରା ହୋଇ ବ୍ୟାଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଚଲିଗଲେ।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଦୁର୍ଵସା ଵିସ୍ମଯଂ ଯଯୌ । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ହସ୍ତୌ ପାଦୌ ଚ ତଦନ୍ତଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତମ୍ । ବୁଭୁଜେ ପରମପ୍ରୀତସ୍ତଥାଚମ୍ଯ ଵିଚକ୍ଷଣଃ ।। ୩୮.

ଏହି ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଦୁର୍ବାସା ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ। ହାତ ପାଦ ଭଲରେ ଧୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ, ପାଣି ପିଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।

ତମସ୍ଥିଶେଷଂ ଵ୍ଯାଧଂ ତୁ କ୍ଷୁଧାଦୁର୍ବଲତାଂ ଗତମ୍ । ଉଵାଚ ଵେଦାଧ୍ଯଯନଂ ସର୍ଵେ ଵେଦାଃ ସସଂଗ୍ରହାଃ । ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯା ପୁରାଣାନି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଣି ଭଵନ୍ତୁ ତେ ।। ୩୮.

ଏହିପରି ଭାବରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାଧକୁ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ବେଦ, ବେଦ ସହିତ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ପୁରାଣମାନେ ସିଧାସଳଖ ତୋତେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ।'

ଏଵଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଵରଂ ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଵାସା ନାମ ଚାକରୋତ୍ । ଭଵାନ୍ ସତ୍ଯତପା ନାମ ଋଷିରାଦ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୮.

ଏଭଳି ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ: 'ତୁମେ ସତ୍ୟତପ ନାମର ଋଷି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେବ।'

ଏଵଂ ଦତ୍ତଵରୋ ଵ୍ଯାଧସ୍ତମାହ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଵ୍ଯାଧୋ ଭୂତ୍ଵା କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵେଦାନଧ୍ଯାପଯାମ୍ଯହମ୍ ।। ୩୮.

ବର ପାଇବା ପରେ ବ୍ୟାଧ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ୟାଧ ହୋଇ ବେଦ କିପରି ପଢ଼ାଇପାରିବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?'