ଵରାହପୁରାଣମ୍

ଏକାଗ୍ରମନସା ସର୍ଵାସ୍ତନ୍ମାତ୍ରା ମନସା ବହିଃ । କୃତ୍ଵା ପରମକଂ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ଯାଯନ୍ ସର୍ଗେପ୍ସୁରୁଚ୍ଚକୈଃ ।। ୩୪.

ସେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନରୁ ବାହାରେ ରଖି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଉଚ୍ଚ ଉଦ୍ୟମରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

ତସ୍ଯାତ୍ମନି ତଦା ଯୋଗଂ ଗତସ୍ଯ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ତନ୍ମାତ୍ରା ନିର୍ଯଯୁର୍ଦେହାଦ୍ ଧୂମଵର୍ଣାକୃତିତ୍ଵିଷଃ ।। ୩୪.

ସେ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ମନରେ ଯୋଗ ଲାଗିଲେବେଳେ, ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଧୂଆଁ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବାହାରିଲେ।

ପିବାମ ଇତି ଭାଷନ୍ତଃ ସୁରାନ୍ ସୋମ ଇତି ସ୍ମ ହ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଜିଗମିଷନ୍ତୋ ଵୈ ଵିଯତ୍ସଂସ୍ଥାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ ।। ୩୪.

ସେମାନେ 'ଆମେ ପିବିବା' ବୋଲି କହି, ଦେବତାମାନେ 'ସୋମ' ବୋଲି ଡାକି, ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଆକାଶରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହସା ବ୍ରହ୍ମା ତିର୍ଯକ୍ସଂସ୍ଥାନ ଉନ୍ମୁଖାନ୍ । ଭଵନ୍ତଃ ପିତରଃ ସନ୍ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ ।। ୩୪.

ସେମାନେ ଅଚାନକ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବରେ ମୁହଁ ଉପରକୁ କରିଥିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ପିତୃ ହେଉ।'

ଊର୍ଧ୍ଵଵକ୍ତ୍ରାସ୍ତୁ ଯେ ତତ୍ର ତେ ନାନ୍ଦୀମୁଖସଂଜ୍ଞିତାଃ । ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ରାଦ୍ଧେଷୁ ସତତ ପୂଜ୍ଯା ଶ୍ରୁତିଵିଧାନତଃ ।। ୩୪.

ସେଠାରେ ଯେମାନେ ମୁହଁ ଉପରକୁ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ ପିତୃ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଦା ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିଂ ପୁରସ୍କୃତୋ ଯୈସ୍ତୁ ତେ ଦ୍ଵିଜା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣଃ । ନିତ୍ଯୈର୍ନୈମିତ୍ତିକୈଃ କାମ୍ଯୈଃ ପାର୍ଵଣୈସ୍ତର୍ପଯନ୍ତୁ ତାନ୍ ।। ୩୪.

ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଧାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟମିତ, ବିଶେଷ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ପକ୍ଷିକ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।

ବହିଃପ୍ରଵରଣା ଯେ ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତର୍ପଯନ୍ତୁ ତାନ୍ । ଆଜ୍ଯଂ ପିବନ୍ତି ଯେ ଚାତ୍ର ତାନର୍ଚଯନ୍ତୁ ଵିଶଃ ସଦା ।। ୩୪.

ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବାହାର ଉଡ଼ନା ପିନ୍ଧିଥିବେ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ଯେମାନେ ଘିଅ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୈରଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ସ୍ଵପିତୃନାମତଃ । ତାନେଵାର୍ଚଯତାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଧିମନ୍ତ୍ରବହିଷ୍କୃତାଃ ।। ୩୪.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁମତି ଦେଇଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିଜ ପିତୃମାନେକୁ ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରିପାରିବେ।

ଅନାହିତାଗ୍ନଯୋ ଯେ ଚ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ନରାଃ । ସ୍ଵକାଲିନସ୍ତେଽର୍ଚଯନ୍ତୁ ଲୋକାଗ୍ନିପୁରତଃ ସଦା ।। ୩୪.

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ ଘରର ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ସଦା ପିତୃମାନେକୁ ପୂଜା କରନ୍ତୁ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପୂଜିତା ଯୂଯମିଷ୍ଟାନ୍ କାମାନ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ । ଆଯୁଃ କୀର୍ତିଂ ଧନଂ ପୁତ୍ରାନ୍ ଵିଦ୍ଯାମଭିଜନଂ ସ୍ମୃତିମ୍ ।। ୩୪.

ଏଭଳି ତୁମେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ତୁମେ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ, ପୁଅ, ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ସ୍ମୃତି ଭଳି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଛ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ତେଷାଂ ପନ୍ଥାନମାକରୋତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଯନସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ପିତୄଣାଂ ଚ ପିତାମହଃ ।। ୩୪.

ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ 'ଦକ୍ଷିଣାୟନ' ନାମକ ପଥ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଯାହା ପିତୃମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ତୂଷ୍ଣୀଂ ସସର୍ଜ ଭୂତାନି ତମୂଚୁଃ ପିତରସ୍ତତଃ । ଵୃତ୍ତିଂ ନୋ ଦେହି ଭଗଵନ୍ ଯଯା ଵିନ୍ଦାମହେ ସୁଖମ୍ ।। ୩୪.

ତାପରେ ସେ ନିରବ ଭାବେ ଭୂତମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପିତୃମାନେ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଆମେ କିପରି ସୁଖ ପାଇବା, ଏହିପାଇଁ ଆମକୁ ଜୀବିକା ଦିଅ।'

ବ୍ରହ୍ମା ଉଵାଚ । ଅମାଵାସ୍ଯାଦିନଂ ଵୋଽସ୍ତୁ ତସ୍ଯାଂ କୁଶତିଲୋଦକୈଃ । ତର୍ପିତା ମାନୁଷୈସ୍ତୃପ୍ତିଂ ପରାଂ ଗଚ୍ଛଥ ନାନ୍ଯଥା ।। ୩୪.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ; ସେ ଦିନ ମଣିଷମାନେ କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶା ଜଳ ଦେଇ ତୁମକୁ ତର୍ପଣ କଲେ, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ପାଉଛ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।'

ତିଲା ଦେଯାସ୍ତଥୈତସ୍ଯାମୁପୋଷ୍ଯ ପିତୃଭକ୍ତିତଃ । ପରମଂ ତସ୍ଯ ସଂତୁଷ୍ଟା ଵରଂ ଯଚ୍ଛତ ମା ଚିରମ୍ ।। ୩୪.

ଏହି ଦିନରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପବାସ କରି, ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାରେ ସେମାନେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ମହାତପା ଉଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ପୁତ୍ରଃ ଅତ୍ରିର୍ନାମ ମହାତପାଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭଵତ୍ସୋମୋ ଦକ୍ଷଜାମାତୃତାଂ ଗତଃ ।। ୩୫.

ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତପସ୍ବୀ ଅତ୍ରି ନାମକ ଏକ ମହାମୁନି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୋମ ଥିଲେ, ଯିଏ ଡକ୍ଷଙ୍କର ଜମାତା ହେଲେ।

ସପ୍ତଵିଂଶତି ଯାଃ କନ୍ଯା ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ସୋମପତ୍ନ୍ଯୋଽତିମନ୍ତଵ୍ଯାସ୍ତାସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ତୁ ରୋହିଣି ।। ୩୫.

ଡକ୍ଷଙ୍କର ସତେଇଟି ଝିଅ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ସେମାନେ ସୋମଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୋହିଣୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ତାମେଵ ରମତେ ସୋମୋ ନେତରା ଇତି ଶୁଶ୍ରୁମଃ । ଇତରାଃ ପ୍ରୋଚୁରାଗତ୍ଯ ଦକ୍ଷସ୍ଯାସମତାଂ ଶଶେଃ ।। ୩୫.

ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ, ସୋମ କେବଳ ରୋହିଣୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅସମତା ବିଷୟରେ ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କଲେ।

ଦକ୍ଷୋଽପ୍ଯସକୃଦାଗତ୍ଯ ତମୁଵାଚ ସ ନାକରୋତ୍ । ସମତାଂ ସୋଽପି ତଂ ଦକ୍ଷଃ ଶଶାପାନ୍ତର୍ହିତୋ ଭଵ ।। ୩୫.

ଡକ୍ଷ ଅନେକଥର ଆସି ସୋମଙ୍କୁ ସମତା ରଖିବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୋମ ଏହା କଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଡକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଲୁଚିଯାଅ।'

ଏଵଂ ଶପ୍ତସ୍ତୁ ଦକ୍ଷେଣ ସୋମୋ ଦେହଂ ତ୍ଯଜେଦଥ । ଉଵାଚ ସୋମୋ ଦକ୍ଷଂ ତୁ ଭଵାନେଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନେକଜୋ ଵିହାଯେମଂ ବ୍ରହ୍ମଦେହଂ ସନାତନମ୍ ।। ୩୫.

ଡକ୍ଷଙ୍କ ଶାପ ପାଇଁ ସୋମ ଦେହ ଛାଡିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ଡକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ହେବା ପରେ ଏହି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଦେହ ଛାଡିଦେବେ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା କ୍ଷଯଂ ସୋମ ଅଗମଦ୍ ଦକ୍ଷଶାପତଃ । ଦେଵା ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋ ନଷ୍ଟେ ସୋମେ ସଵୀରୁଧଃ ।। ୩୫.

ଏପରି କହି ସୋମ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ କ୍ଷୟଶୀଳ ହେଲେ। ସୋମ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ନାଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ।

କ୍ଷୀଣାଭଵଂସ୍ତଦା ସର୍ଵା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । କ୍ଷଯଂ ଗଚ୍ଛଦ୍ଭିରତ୍ଯର୍ଥମୋଷଧୀଭିଃ ସୁରର୍ଷଭାଃ ।। ୩୫.

ସେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଔଷଧିମାନେ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେ।

ମୂଲେଷୁ ଵୀରୁଧାଂ ସୋମଃ ସ୍ଥିତ ଇତ୍ଯୂଚୁରାତୁରାଃ । ତେଷାଂ ଚିନ୍ତାଽଭଵତ୍ ତୀଵ୍ରା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଚ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ ।। ୩୫.

ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ସେମାନେ କହିଲେ, 'ସୋମ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି।' ସେମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା ଏବଂ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

ଭଗଵାନାହ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବ୍ରୂତ କିଂ କ୍ରିଯତେ ମଯା । ତେ ଚୋଚୁର୍ଦେଵ ଦକ୍ଷେଣ ଶପ୍ତଃ ସୋମୋ ଵିନାଶିତଃ ।। ୩୫.

ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି କହ।' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।'

ତାନୁଵାଚ ତଦା ଦେଵୋ ମଥ୍ଯତାଂ କଲଶୋଦଧିଃ । ଓଷଧ୍ଯଃ ସର୍ଵତୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯାଶୁ ସୁସଂଯତୈଃ ।। ୩୫.

ତେବେ ଦେବତା କହିଲେ, 'ଘଟ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥନ କର। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଔଷଧିମାନେ ପକେଇଦିଅ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଦେଵାନ୍ ଦଧ୍ଯୌ ରୁଦ୍ରଂ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚ ତଥା ଦଧ୍ଯୌ ଵାସୁକିଂ ନେତ୍ରକାରଣାତ୍ ।। ୩୫.

ଏପରି କହି ହରି ନିଜେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମଥନ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

ତେ ସର୍ଵେ ତତ୍ର ସହିତା ମମନ୍ଥୁର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍ । ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ମଥିତେ ଜାତଃ ପୁନଃ ସୋମୋ ମହୀପତେ ।। ୩୫.

ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ବରୁଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ମଥନ କଲେ। ମଥନ ହେବା ପରେ ସୋମ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ରାଜନ।

ଯୋଽସୌ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସଂଜ୍ଞୋ ଵୈ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷଃ ପରଃ । ସ ଏଵ ସୋମୋ ମନ୍ତଵ୍ଯୋ ଦେହିନାଂ ଜୀଵସଂଜ୍ଞିତଃ । ପରେଚ୍ଛଯା ସ ମୂର୍ତ୍ତିଂ ତୁ ପୃଥକ୍ ସୌମ୍ଯାଂ ପ୍ରପେଦିଵାନ୍ ।। ୩୫.

ଏହି ଶରୀରରେ ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ସୋମ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଏକ ନୂଆ, ଶାନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

ତମେଵ ଦେଵମନୁଜାଃ ଷୋଡଶେମାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ଉପଜୀଵନ୍ତି ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ତଥୈଵୋଷଧଯଃ ପ୍ରଭୁମ୍ ।। ୩୫.

ମନୁଷ୍ୟ, ଷୋଳ ଦେବତା, ଗଛ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ରୁଦ୍ରସ୍ତମେଵ ସକଲଂ ଦଧାର ଶିରସା ତଦା । ତଦାତ୍ମିକା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିରସୌ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୫.

ତାପରେ ରୁଦ୍ର ସମଗ୍ର ସୋମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ। ସେଠାରୁ ଜଳ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହେଲା ଏବଂ ସେ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।