ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଦାନ୍ତବିଶିଷ୍ଟ, ଭୟାନକ ରୂପଧାରୀ ପୁଷଣଙ୍କୁ, ଯାଙ୍କ ଗଳାରେ ପ୍ରଲମ୍ବ ନାମକ ସର୍ପ ରହିଛି, ଶରୀର ବିଶାଳ, ଅଚ୍ୟୁତ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକାର ଭାବରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ମହାଦେବଙ୍କୁ କୃପା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା, ଭାଗଙ୍କ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କର, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଆମକୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କର। ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ଦେହ, କପାଳଧାରୀ, ତ୍ରିପୁର ନାଶକ, ଉମାପତି, ପଦ୍ମକଣ୍ଡଠ, ଆମକୁ ସମସ୍ତ ଆପଦରୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ ଦେବେଶ, ଆମେ ତୁମ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦ, ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁଛୁ, ସେମାନେ ସବୁ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ। ଭବ, ଶର୍ବ, ମହାଦେବ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ରୁଦ୍ର, ହର, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶଂସାରେ, ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭାଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପୁନଃ ଦେଉ, ପୁଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇଦିଅ, ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କର, ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପୁନଃ ପାଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ଉପରୁ ପଶୁତ୍ୱ ଦୂର କରିଦେବି। ମୋତେ ଦେଖି ଦେବମାନେ ଯେଉଁ ପଶୁତ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେହି ପଶୁତ୍ୱ ମୁଁ ଉପସମ୍ହାର କରିଦେଲି, ଏବେ ତୁମେ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଦି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ନାଥ, ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନାଥ ଭାବେ ବିଶ୍ୱେ ପରିଚିତ। ଏହି ପାଇଁ, ମୋର ନାମ ପଶୁପତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ପଶୁପତି ଦୀକ୍ଷା ଲାଭ କରିବେ।” ଏପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, ମମତାଭାବ ଏବଂ ହସ୍ୟ ସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ପଶୁପତି ନାମେ ତୁମେ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ଏବଂ ଏହି ଦେବତା ତୁମ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହେବେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ।” ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଗୌରୀକୁ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ।” ତେଣୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଗୌରୀଙ୍କୁ ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ରୁଦ୍ର, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଯଥାବିଧି ରୀତିରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହାପରେ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଦେଇଦେଲେ। ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ସହ କୈଳାସକୁ ଗଲେ; ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦକ୍ଷ ଏକାଠି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ରୂପେ ରୁଦ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ, କୈଳାସରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଗୌରୀ ତାଙ୍କ ପିତା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଶତ୍ରୁତାକୁ ମନେ ପକାଇ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୋ ପିତା ଦକ୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିବି। ତପସ୍ୟା କରି, ମୁଁ ପୁନଃ ତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେବି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ କିପରି ଯିବି, ଯେଉଁଠି ପରିବାର ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଭବଙ୍କ କନ୍ୟା ହିସାବରେ ହିମବତ ପର୍ବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି, ନିଜ ଦେହକୁ ଶୋଷିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି, ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଉମା ଓ କୃଷ୍ଣା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ହିମବତଙ୍କ ଘରେ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ପୁନି ସେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, “ସେଉଁଠି ମୋ ପତି,” ବୋଲି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ, ଦେହ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ, ପ୍ରତିଟି ପାଉଁରେ ଠୋକର ଖାଉଥିବା ଭାବରେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କହିଲେ, “ଓ ଶୁଭେ, ମୁଁ ଭୁଖା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।” ତାହାରେ, ଉମା କହିଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଦେବି; ଆଗେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କର, ପରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଖାଅ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଉଁଠି, ରୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ମାୟାମୟ ମକର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଧରିଲେ। ନିଜକୁ ଏଭଳି ମକର ଦ୍ୱାରା ଧରାହେବା ଦେଖି, ଆଉ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରୂପ ଦେଖାଇ ଉମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କନ୍ୟା, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ଦୟାକରି ଦୃତ ଚାଲି ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ନତୁବା ଆହୁରି କ୍ଷତି ହେବ; ତୁମେ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପାର୍ବତୀ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ହିମବତ ମୋ ପିତା, ଶଙ୍କର ମୋ ପତି; ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କିପରି ଛୁଇଁବି?” ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଯଦି ମୁଁ ମକର ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଉଦ୍ଧାର ନକରିବି, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବି; ଏହି ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଅପରାଧରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ସେ ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ଭୟଭିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ହାତେ ଧରି, ଜଳରୁ ଟାଣି କାଢ଼ିଦେଲେ; ସେହି ସମୟରେ, ପ୍ରଜାପତି ନାଥ ହର ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଯେଉଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପାଇଁ ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ଦଢ଼ି ଉପସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବୀ ଲଜ୍ଜା ହେଲେ, ପୂର୍ବ ତ୍ୟାଗକୁ ମନେ ପକାଇ, ନିର୍ବାକ ହେଲେ। ଗୌରୀଙ୍କୁ ଏପରି ନିର୍ବାକ ଦେଖି, ରୁଦ୍ର ହସ୍ୟମୁଖେ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏଠି ମୋତେ କିପରି ଛାଡ଼ିଯିବୁ?