ଏହି ସମୟରେ, କେହି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମର ପୁରୁଷାର୍ଥ କେଉଁଠି ଗଲା? ତୁମେ ଗର୍ବ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କାହିଁକି ଛାଡିଦେଲା? ତୁମ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ ଓ ମହିମାକୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କାହିଁକି ସ୍ମରଣ କରୁନାହଁ?” ଏହିପରି ଉପାଲୋଚନା ସୁନି, ଅନ୍ତତଃ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ—ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଭୟରେ ମହାବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଥକ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ—ସେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ, ହରି, ଯେଉଁଠାରେ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ, ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେ ଗରୁଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଏହା ପରେ ହରି ଓ ହରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରୁଦ୍ର ବଡ଼ ଶକ୍ତି ସହିତ ପଶୁପତି ଅସ୍ତ୍ର ହରିଙ୍କୁ ଲଗାଇଲେ, ଏବଂ ହରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୁହିଁ ଅସ୍ତ୍ର, ନାରାୟଣ ଓ ପଶୁପତି, ଆକାଶରେ ରୋଷରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକାପରେ ଏକ ଭିଡ଼ିଗଲା। ଦୁଇଜଣ ଏକାଉପରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ଏଠାରେ ଜଣେ ମାଥାରେ ଜଟା ଓ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଜଣେ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଶୁଭ୍ର ଢୋଲ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଜଣେ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ; ଜଣଙ୍କ ଦେହ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅନ୍ୟଜଣ ବିଭୂତିରେ ଶୋଭିତ। ଜଣେ ଗଦା ଘୁରାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦଣ୍ଡ; ଜଣଙ୍କ ଗଳାରେ ମଣି, ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ଗଳାରେ ଅସ୍ଥି; ଜଣେ ପୀତାମ୍ବର, ଅନ୍ୟଜଣ ସର୍ପକୁ କମରେ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଓ ନାରାୟଣ—ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦେବତା—ଏକାଉପରେ ଏକ ସ୍ୱାଧିନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ପଛକୁ ନେବା, ବିରାଟ ଶୂରବୀରମାନେ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ସୁନି, ଦୁଇଁଜଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁହେଁ, ହରି ଓ ହରା, ପୃଥିବୀରେ ଦେବତା ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଦକ୍ଷ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।” ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ କଲେ—“ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ଦିଅ, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ ଦିଅ। ବେଦ ଏହିପରି ଘୋଷଣା କରେ। ହେ ଦେବଗଣ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଆମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର। ଯିଏ ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ନାଶ କରିଥିଲେ, ସେହି ନାମରେ ଶୀଘ୍ର ସ୍ତୁତି କର, ଯେପରି ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ ଓ ତୁମେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବ।” ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ମହାମନା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ତିବ୍ର ନେତ୍ର ଧାରୀ, ତିନି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ, ହଜାର ଆଖି ଧାରୀ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରୀ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। କପାଳ ଦଣ୍ଡ ଧାରୀ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତୁମ ତେଜ ଏକ ଲକ୍ଷ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଅଭାବରୁ ଆମେ ଅପରାଧ କରିଛୁ; ଏହି ଅପରାଧକୁ ଖ୍ମା କର। ତିନି ଆଖି ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ମୁହଁ ଧାରୀ, ସର୍ବଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଧାରୀ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ ରୁଦ୍ର, ଦୟା କର। ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣ୍ତ ଧାରୀ ପୂଷଣ, ସର୍ପ ପ୍ରଳମ୍ବ ଗଳାରେ ଧାରଣ କରିଥିବା, ବିଶାଳ ଦେହ ଧାରୀ, ଅଚ୍ୟୁତ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ସର୍ବଜଗତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି, ଦୟା କର। ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞର କର୍ତ୍ତା, ଭଗାଙ୍କ ନୟନ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ, ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କର; ଦୟା କର, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରୁଥିବା, କପାଳ ଧାରୀ, ତ୍ରିପୁର ନାଶକ, ଉମା ପତି, କମଳ ତଣ୍ଡୁଲୁରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର। ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ତୁମ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଓ ବେଦ ଦେଖୁଛୁ—ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ଜ୍ଞାନ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ। ଭବ, ଶର୍ବ, ମହାଦେବ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ରୁଦ୍ର, ହରା—ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।” ଦେବତାମାନେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କଲେ, ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ପୁନଃ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ପୁନର୍ବାସ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ଉପରୁ ପଶୁସ୍ୱଭାବ ଅପସାରଣ କରିଦେଉଛି। ମୋତେ ଦେଖି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପଶୁସ୍ୱଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ତାହା ଦୂର କରିଦେଲି; ତୁମେ ଏହି ସ୍ୱଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଦି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ; ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ, ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ନାମ ପଶୁପତି ହେବ; ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜିବେ, ସେମାନେ ପଶୁପତି ଦୀକ୍ଷା ପାଇବେ।” ରୁଦ୍ର ଏପରି କହିବା ସହ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, ସ୍ନେହ ଓ ହସରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ପଶୁପତି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ; ଏହି ଦେବତା ତୁମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟେ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ।” ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେ ଗୌରୀକୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲ, ସେଉଁଠି ଗୌରୀକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଡକ୍ଷ ସେ ଅତିଶୟ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଗୌରୀକୁ ମହାରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ରୁଦ୍ର ଯଥାଯଥ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ସମ୍ମାନରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଗୌରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିକର ସହିତ କୈଳାସକୁ ଗଲେ; ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷ ସହିତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନଗରକୁ ଗଲେ।