ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞରେ ହୋମ ଦିଆଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁନିଥରେ ଜଳରୁ ଉଦିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ, କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ମହାଜଳରେ ବିଲୀନ ଥିଲେ, ସେ ଜଳରୁ ଉଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଇ ଦେବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସାର, ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ୍ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଶୃଷ୍ଟି ହେଲା—ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ଭୂମିବାସୀ ଜନ। ତାପରେ, ତ୍ରୁଟିହୀନ ରୌଦ୍ରୀ ଶୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମହାଜଳରେ ତପସ୍ୟା କରି, ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ଜାଗିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ, ଶୋଭାମୟ ଶସ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେତେବେଳେ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଗୃହରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କର ଯୋଗଧ୍ୟାନରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାମ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମହାଦେବ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ: “ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ‘ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର’ ବୋଲି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲି। ଏବେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ଣନ କିଏ କରିଛି? କିଏ ଏହାର ଆରମ୍ଭ କରିଛି?” ଏହିପରି କହି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଦହିଗଲେ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ଗର୍ଜନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନରୁ ତାଙ୍କର କାନରୁ ଅଗ୍ନି ନିର୍ଗତ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ବେତାଳ, ଭୟଙ୍କର ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଏବଂ ପିଶାଚମାନେ। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଏବଂ ଯାତୁଧାନମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନିମୟ ମୁହଁରେ, ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଲକ୍ଷେ-ଲକ୍ଷେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ରୁଦ୍ର ଏକ ଚମତ୍କାର ରଥ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ବେଦମୟ ଅଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ। ସେଇ ରଥରେ ଥିଲା ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ଘୋଡ଼ା, ତିଣି ପ୍ରକାର ସାର, ତ୍ରିପ୍ଲେଟ୍ ଚୂଡ଼ା, ତ୍ରିପ୍ରକାର ପୂଜା, ତିଣି ପ୍ରକାର ସୋମପାନ, ଧର୍ମମୟ ଦ୍ୟୁତ ଏବଂ ପବନର ଶବ୍ଦ। ଦିନ ଓ ରାତି ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପତାକା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ; ରଥ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ସାରଥି, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସହିତ। ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ, ଓଁକାର ଧନୁଷ୍ୟର ତାଣ୍ଡା, ସପ୍ତସ୍ୱର ତାଙ୍କର ବାଣ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସାଜି, ଦେବତାଙ୍କର ମହୀଶ୍ୱର, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଆ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇଲେ। ଏହିପରି ଦେବତା ଆଙ୍ଗିରସ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ନେଇ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଆଗେଇଯିବା ସମୟରେ, ପୁରୋହିତମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୱନି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଗମନରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ କହିଲେ: “ଦେବଗଣ, ଅସ୍ତ୍ର ଧର, ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ପାଇଁ ଆସୁଛି, ଯାହା ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ: “ଡକ୍ଷ, ମହାନୁଭାବ, ଏଠି କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ?” ଡକ୍ଷ କହିଲେ: “ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧର; ଏଠି ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।” ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୂତଗଣ ସହିତ ମହାସଂଗ୍ରାମ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଦେବଗ୍ରହ, ଡାକିଣୀମାନେ ନାନା ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଲୋକପାଳ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣକୁ ଯମଲୋକ ଦିଗରେ ଦୂର କରି, ଭୟଙ୍କର ତୀର, ତଳୱାର, କୁଟାର ମାରିଲେ। ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନିମୟ ଦଣ୍ଡ, ଅସ୍ଥି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ, ରୁଦ୍ର ଏକ ତୀରରେ ଭଗଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଉଖି ଦେଲେ। ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ପରେ, ପୁଷାନ୍ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ରୁଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ, ପୁଷାନ୍ ତୀର ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଶତ୍ରୁନାଶକ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଉଖି ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ବସୁମାନେ ଭୟରେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ହାରି ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଯିବା ଦେଖି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ, ତାଙ୍କ ସେନାକୁ କହିଲେ: “ତୁମର ପୁରୁଷତ୍ୱ କେଉଁଠି ଗଲା? ଗର୍ବ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ ଭୁଲିଗଲ? ତୁମେ ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ, ବଂଶ ଏବଂ ମହିମାକୁ ଏତେ ଶୀଘ୍ର କିଏ ଭୁଲିଗଲ?” “ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ତଥାପି ଭୟରେ, ସ୍ୱୟଂଜାତ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ।” ଏପରି କହି, ହରି ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି, ଲୋକପାଳକ ଗରୁଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ତାପରେ ହରି ଓ ହରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ରୁଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ହରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ନାରାୟଣ ଓ ପାଶୁପତ ଦୁଇଁଟି ଅସ୍ତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆକାଶରେ ଗୁଞ୍ଜିଲା; ଦୁଇଁଜଣ ଦେବ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଲା। ଏଠାରେ ଜଣେ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟାମୁକୁଟ୍ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଜଣେ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦୁନ୍ଦୁଭି ମାଡ଼ୁଥିଲେ। ଜଣେ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ; ଜଣଙ୍କ ଶରୀର କୌସ୍ତୁଭ ମଣିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନ୍ୟଜଣ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ଜଣେ ଗଦା ଘୁଞ୍ଚାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦଣ୍ଡ ଘୁଞ୍ଚାଉଥିଲେ; ଜଣଙ୍କ ଗଳା ମଣିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନ୍ୟଜଣ ଅସ୍ଥିରେ ଶୋଭିତ; ଜଣେ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ସର୍ପକୁ କଟିବନ୍ଧନ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଇଁଜଣ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ, ରୁଦ୍ର ଓ ନାରାୟଣ ରୂପେ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯାହାକୁ ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ।