ପୁରାତନ କାଳରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଦ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରମାସର ମଧ୍ୟରୁ ସେମାନଙ୍କର ଦିନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ସେଇ ଦିନରେ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଆଶା କରେ, ସେ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଧରି ପବିତ୍ରତା ରଖିଲେ, ସେ ସଦା ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ପାଇଁ କଥିତ ଗୁଣ ସେଠାରେ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପୁତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରେ, ମହାତପା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି, ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପ ରୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବାରୁ 'ରୂଦ୍ର' ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ରୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂପବତୀ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଲା। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଗୌରୀ, ଦେବୀ ଭାରତୀ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂଦ୍ରଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ରୂପବତୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାଙ୍କୁ ପାଇଁ ରୂଦ୍ର ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରପ୍ତ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।' କିନ୍ତୁ ରୂଦ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ,' ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ରୂଦ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ—'ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ବିନା କେହି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ'—ଏହିଭାବେ ତିନି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଅଭାବରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଜଳମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷ ଆଦି ସାତିଜଣ ମନସ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ବିସ୍ତାର ପାଇଲା। ଏଠାରେ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବତା, ଏଠି ବସୁ, ରୂଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ମାରୁତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗୌରୀଙ୍କୁ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭ ଧାରିଣୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଲେ—ସେ ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ରୂଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ସେ ଦେବୀ ଡକ୍ଷାୟନୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ, ରାଜାମ୍ଭୋରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଡକ୍ଷ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ନାତିମାନେ ବଢ଼ିଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବଳି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ମରୀଚି ଆଦି, ପୂର୍ବପରି ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ପୂଜାର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଅତ୍ରି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିଦ୍ର ଅଙ୍ଗିରସ ହେଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ହୋତୃ, ପୁଲହ ଉଦ୍ଗାତୃ, କ୍ରତୁ ପ୍ରସ୍ତୋତୃ; ପ୍ରଚେତସ ପ୍ରତିହର୍ତୃ ହେଲେ, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ଏବଂ ସନକ ଆଦି ସଭ୍ୟ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଯଜମାନ ଭାବେ ବିରାଜିଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କର ନାତିମାନେ—ରୂଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ପୂଜିତ ହେବାକୁ ହେଲେ; ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ବଜ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭାଗ ଚାହିଲେ, ସେମାନେ ଥିଲେ—ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମାରୁତଗଣ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେଉଁଯେଉଁବେଳେ ହବି ଅର୍ପଣ ହେଉଥିଲା; ସେଇ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଜଳରୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ରୂଦ୍ର, ଯିଏ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ମହାଜଳରେ ବିଲୀନ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଜଳରୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପ୍ରଭାମୟ। ସେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ। ରୌଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଏହିଠାରେ ତ୍ୱରିତ ହେଲା; ଏବେ ରାଜା, ଆପଣ ରୂଦ୍ର ସୃଷ୍ଟିର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିବା ପରେ, ରୂଦ୍ର ମହାଜଳରୁ ଉଠିଲେ, ତିନି ଭୂମି, ବନ, ଶସ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ। ଏବେ ସେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଗୃହରେ ପୂଜାରୀମାନେ ଯୋଗଧ୍ୟାନରେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଜ୍ଞ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ରୂଦ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ। ଏବେ କିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲା—ସୃଷ୍ଟିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଆରମ୍ଭ କିଏ ହେଲା?' ଏହିପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନରୁ ତାଙ୍କର କାନରୁ ଅଗ୍ନି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବେତାଳ, ଭୟଙ୍କର ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ପିଶାଚ। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଯାତୁଧାନ, ସମସ୍ତେ ଦୃତିମାନ ମୁହଁ ନେଇ, ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଦେଖି, ରୂଦ୍ର ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ବେଦଜ୍ଞାନର ଅଂଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଇ ରଥରେ ରିଗ୍ ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ, ଘୋଡ଼ା, ତ୍ରିରୂପ ସାର, ତ୍ରିବିଧ ଚୋଟି, ତ୍ରିବିଧ ପୂଜା, ତିନି ପିଡ଼ି, ଧର୍ମ ଦ୍ୟୁତ, ଏବଂ ବାୟୁର ଶବ୍ଦ ଥିଲା। ଦିନ ଓ ରାତି ରଥର ଦୁଇଟି ପତାକା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ; ରଥ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଚାଳକ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସହ। ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ, 'ଓଁ' ଧନୁଷର ତନ୍ତୁ, ସାତ ଶ୍ରୁତି ସେଇ ଦେବତାଙ୍କର ବାଣ। ଏପରି ଏସବୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏକତ୍ର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଡକ୍ଷଙ୍କ ବଳିକୁ ଚଲିଗଲେ।