ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଦୁଇ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପାଖରେ ଆସି କହିଲେ, “ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏବେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?” ତେବେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ, “ଏ ମୋ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ନାରାୟଣ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ସେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।” ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଅନୁସରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ନାରାୟଣ ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଯେଉଁ ଅବ୍ୟକ୍ତଜ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ସେହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ତେବେ ମହାତ୍ୟାଗୀ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ କିପରି ଷ୍ଟୋତ୍ର କଲେ ଏବଂ ସେହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଫଳ ପାଇଲେ, ତୁମେ ଶୁଣ: ‘ଓଁ, ନମସ୍କାର ତୁମକୁ—ଯିଏ କ୍ରିୟାହୀନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଆଧାରହୀନ, ନିର୍ଭରାହୀନ, ନିର୍ମୂଳ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରଭାହୀନ, ନିର୍ବଳ, ଅଜୟ, ନିରାକାର; ବ୍ରହ୍ମା, ମହାବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ପୁରୁଷ, ମହାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଦେବ, ମହାଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୃଢ, ଦୃଢତାର ସ୍ଥାପକ; ସତ୍ତା, ସତ୍ତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ, ଯକ୍ଷ, ମହାୟକ୍ଷ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ନାଥ; ଗୁପ୍ତ, ମହାଗୁପ୍ତମାନଙ୍କର ନାଥ, ସାନ୍ତ, ମହାସାନ୍ତମାନଙ୍କର ନାଥ, ସାନ୍ତମାନଙ୍କର ନାଥ; ପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦାନବ, ମହାଦାନବମାନଙ୍କର ନାଥ; ରୁଦ୍ର, ମହାରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ନାଥ, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାବିଷ୍ଣୁମାନଙ୍କର ନାଥ; ପରମେଶ୍ୱର, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।’ ଏଭଳି ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ ପ୍ରଜାପତି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଦେବମାନେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତି, ତୁମେ ତାହା ଚୟନ କର; ମୋ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ସୁଖରେ ବିହାର କରିପାରିବେ।” ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାପତି, ଆମକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ଦିଅ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାର ଦିଅ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଦା ସମାନତା ଦିଅ।” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆକୃତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହେବ, ସମସ୍ତ ଜିବର ଉପରେ ଚିକିତ୍ସାଶକ୍ତି ରହିବ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାର ମିଳିବ; ଏସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ।” ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ଦିନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସେହି ଦିନ ଯିଏ ରୂପ ଆଶା କରେ, ସେଉଁଠି ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ବର୍ଷରେ ସଦା ପବିତ୍ର ରହି ମନୋହର ଆକୃତି ଲାଭ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କହିଥିବା ଗୁଣ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ହେବ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ଏହି ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ପରମ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ପୁତ୍ରସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜନ୍ମ ନେବ। ଏହିପରେ, ମହାତପା କହିଲେ: ଆଦିକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ରୋଷରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ କାନ୍ଦିବାରୁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା, ରୂପରୁ ଜନ୍ମିତା, ଗୌରୀ—ଯିଏ ଭାରତୀ ନାମେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା—ତାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଗୌରୀକୁ ଦେଲେ; ଏହି ଲାଭରେ ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତପସ୍ୟା କରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।” କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ,” ବୋଲି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୁଦ୍ର ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ତପସ୍ୟାର ପୁଣ୍ୟ ଛଡ଼ି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି, ତପୋବଳ ଅଭାବରେ ରୁଦ୍ର ଜଳରେ ବିଲୀନ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ବିଲୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ସୁନ୍ଦରୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକୃତି ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ପ୍ରଭୁ ସପ୍ତ ମନସ୍ପୁତ ପୁଅ (ଡକ୍ଷ ଆଦି) ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ, ଏଠରେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗୌରୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କଠାରେ ବିବାହିତ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଡକ୍ଷାୟନୀ ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଡକ୍ଷ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ତାଙ୍କ ନାତିମାନେ ବଢ଼ିବାକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ମରୀଚି ଆଦି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ପୂଜାରୀ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା, ମରୀଚି, ଆଦି ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଅତ୍ରି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିଦ୍ର ଅଙ୍ଗିରାସ ହେଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ହୋତା, ପୁଲହ ଉଦ୍ଗାତା, କ୍ରତୁ ପ୍ରସ୍ତୋତା ହେଲେ। ପ୍ରଚେତାସ ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ହେଲେ, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ହେଲେ, ସନକ ଆଦି ସଭ୍ୟ ହେଲେ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଯଜମାନ ହେଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କ ନାତିମାନେ—ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରାସ ଆଦି—ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ; ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ପିତୃପୁରୁଷ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାରେ ସମ୍ସାର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦେବତା ନିଜ ଅଂଶ ଚାହିଲେ, ସେମାନେ ଥିଲେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମାରୁତଗଣ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶ ଯଜ୍ଞରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରୋଷରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଜଳରେ ବିଲୀନ ଥିବା ରୁଦ୍ର ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ; ସେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇ ଦେଖାଦେଲେ।