ଏକ ସମୟରେ, ଯମ ତାଙ୍କ ମାତୃଚ୍ଛାୟା ସଂପର୍କରେ କିଛି କଠୋର କଥା କହିଲେ—ସେ ମାଁ, ପିତା ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ସଦା ଶତ୍ରୁ ସମାନ, ସହପତ୍ନୀ ପରି ଅସତ୍ୟ ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶିଶୁମାନଙ୍କପାଇଁ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ମମତାର ଦେଖାଇଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ଚ୍ଛାୟା କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ନାଥ ହେବା, ଏବଂ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ହାସଲ କରିବା।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର କଳ୍ୟାଣ ଚାହିଁ, ଏକ ବର ଦେଲେ—"ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାରକ ହେବା, ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ହେବା, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଚମକିବା।" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଚ୍ଛାୟାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ବିସ୍ତୃତ, ଶନିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ମାତୃ ଅପରାଧରେ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୂର ହେବା।" ଏହିପରେ, ଭାନୁ ଦେବୀକୁ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ଦେବୀ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପେ ଥିଲେ। ତେଣୁ, ଭାନୁ ଅଶ୍ୱ ରୂପ ଧରି ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପିତୃମାର୍ଗରେ ଦେବୀ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱୀ ରୂପ, ଯାହା ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କର ଥିଲା, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶୁକ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ଏହି ଶୁକ୍ର ଦୁଇ ଭାଗରେ ପଡିଲା। ସେଠାରେ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନିଜେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ, ବର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଦେହଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଆଶ୍ଵିନୀ କୁମାର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ। ସୂର୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରଜନ୍ମଦାତା, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ; ଦେବୀଙ୍କ ଦେହରେ, ପୂର୍ବରୁ ଅରୂପ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ରୂପ ନେଲେ। ପରେ ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆମେ ଏବେ କଣ କରିବା?" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ—"ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜିବା; ନାରାୟଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣମାନଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବର ଦେବେ।" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଉତ୍କଟ ପ୍ରୟାସରେ, ବ୍ରହ୍ମ ମହାମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ନାରାୟଣ ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ବର ଦେଲେ। ପ୍ରଜାପାଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୁଁ ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଅଦୃଶ୍ୟ-ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତପସ୍ବୀ କହିଲେ—"ରାଜନ୍, ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନେ କେମିତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କଲେ ଏବଂ କଣ ଫଳ ଲାଗିଲା, ଶୁଣ।" "ଓମ୍, ନମସ୍କାର ତୁମକୁ, ଯେଉଁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଅପ୍ରକାଶ, ନିର୍ଭର, ନିରାଧାର, ନିର୍ଗୁଣ, ଅଲୋକ, ଅସ୍ଥାପନ, ଅଜୟ, ଅରୂପ; ବ୍ରହ୍ମା, ମହାବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ପୁରୁଷ, ମହାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦେବ, ମହାଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୃଢ, ଦୃଢତାର ସ୍ଥାପକ; ଭୂତ, ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂତନାଥ, ଯକ୍ଷ, ମହାଯକ୍ଷ, ଯକ୍ଷନାଥ; ଗୁପ୍ତ, ମହାଗୁପ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ମହାଶାନ୍ତ, ଶାନ୍ତନାଥ; ପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀ, ଦାନବ, ମହାଦାନବ; ରୁଦ୍ର, ମହାରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାବିଷ୍ଣୁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଜାପତିକୁ ନମସ୍କାର।" ଏହିପରି ଷ୍ଟୁତି କରି ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ—"ଏକ ବର ଚୟନ କର, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲଭ୍ୟ ନୁହଁ, ଯାହା ମୋର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯିବା ପରେ ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ଖୁସି ହେବା।" ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାପତି, ଆମକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ଦିଅ, ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସୋମ ପାନର ଅଧିକାର ଦିଅ, ଏବଂ ସଦା ସମତା ଦିଅ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ତୁମେ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଉପଚାର କ୍ଷମତା, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୋମ ଅଧିକାର ପାଇବା; ଏହା ସବୁ ସତ୍ୟ ହେବ।" ଏହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନେକୁ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ଵିନୀ ଦିନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଇ ଦିନ, ଯେଉଁଯଣ୍ଞ ରୂପ ଚାହେଁ, ସେ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସାରା ବର୍ଷ ପବିତ୍ର ରହିଲେ, ସେ ସଦା ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ରଖିବେ, ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁଣ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଆସିବ। ଯେଉଁଯଣ୍ଞ ଦିନ ଏହି ଆଶ୍ଵିନୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ସହ ଜନ୍ମ ନେବେ। ଏହା ପରେ, ମହାତପା କହିଲେ—"ଆରମ୍ଭରେ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତାଙ୍କ ରୋଦନରୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦିଆଯିବା।" ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହା ରୂପରୁ ଜନ୍ମିତ, ଗୌରୀ ନାମରେ, ଦେବୀ ଭାରତୀ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଦେବୀ ଦେଲେ; ଦେବୀ ମିଳିଲା ପରେ ରୁଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବା। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ—"ତପସ୍ୟା କରି ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।" କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—"ମୁଁ ଅସମର୍ଥ," ଏବଂ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ତପସ୍ୟାର ଉପାଦାନ ନଥିଲେ, ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ରୁଦ୍ର ଜଳରେ ଆତ୍ମନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଜଳରେ ବିଲୀନ, ବ୍ରହ୍ମା ଗୌରୀକୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ସଉଭାଗ୍ୟବାନ ଦକ୍ଷ ଆଦି ସାତି ମନସ୍ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ହେଲା। ସେଠାରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ, ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।