ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୀଚି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଚୌଦ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମରୀଚି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ମରୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମହାମୁନି କଶ୍ୟପ, ଯିଏ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରଭାମୟ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଦେବମାନେଙ୍କର ପିତା ହେଲେ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମକ ଆଦିତ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ପ୍ରଧାନ, ସେମାନେ ମାସର ରୂପ ଓ ବର୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଛି। ତ୍ୱଷ୍ଟା ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱି କନ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଶିଶୁ ହେଲେ—ଏକ ଯମ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଯମୁନା। କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷମା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଛାୟାକୁ ଏଠାରେ ରଖି, ମନର ଦ୍ରୁତତାରେ ଉତ୍ତର କୁରୁଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସେଇ ଛାୟା, ଯିଏ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ରୂପରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଛାୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ହେଲେ—ଶନି ଓ ତପତୀ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ଛାୟା ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ପକ୍ଷପାତ କଲେ, ତେଣୁ ଭାଗ୍ୟବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୋଧେ ଲାଲ ଚକୁ କରି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷପାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ପକ୍ଷପାତ ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ, ଯମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି ନାରୀ ଆମର ମାନେ ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ଆମ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ, ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଆମ ପ୍ରତି ଭୂଲା ଚରିତ୍ର।" ଯମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଛାୟା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: "ତୁମେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିପତି ହେବ।" ଏହା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି କହିଲେ: "ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହେବ, ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ।" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଛାୟାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଶନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: "ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କଠୋର ହେବ, ଏହା ତୁମ ମାଆଙ୍କ ଦୋଷରୁ।" ଏପରି କହି, ଭାନୁ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଜ୍ଞାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏବେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ ଏକୀ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଛନ୍ତି। ତେବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପିତୃମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି, ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଗଲେ ଓ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ହେଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ କନ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହିଥିବାବେଳେ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ବୀର୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ସେଇ ତେଜସ୍ୱୀ ବୀର୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗ ହେଇ ପଡିଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନିଜେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଦୁଇଁ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରୁ ଜନ୍ମି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଇଁ ଦେବତା ଏହିପରି ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପିତା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ସର୍ବଶକ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁ ରୂପରେ। ତାଙ୍କ ଦେହରେ, ପୂର୍ବବତ୍, ନିରାକାରମାନେ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ତାପରେ ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଦୁଇଁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭାମୟ, ଏବେ ଆମେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ୍?" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ: "ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କର; ନାରାୟଣ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ ତାହା ଦେଇବେ।" ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ, ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ମନୋନିବେଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ବହୁଦିନ ପରେ, ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ବର ଦେଇବାକୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ବର ଚୟନ କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ସୁଖରେ ବିହାର କରିପାରିବ।" ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାର ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସମତା ଦିଅ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ତୁମେ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଚିକିତ୍ସାଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାର ଲଭିବ; ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ।" ଏହି ସମସ୍ତ ବର ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିଠାରୁ ତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଦିନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସେଇ ଦିନ ଯିଏ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଆଶା କରି ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ବର୍ଷ ଶୁଚି ଥାଇ ଚିରକାଳ ମନୋହର ରୂପ ଲଭେ, ଆଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେବ। ଯିଏ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ଆଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ପରମ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁତ୍ରସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜନ୍ମିବ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥା ପରେ, ମହାତପା କହିଲେ: "ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି, ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।" ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତାଙ୍କ ରୋଦନରୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପର ଝିଅ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଗୌରୀ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଇ ଦେବୀ ଭାରତୀ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହବାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ; ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ପାଇ ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତପସ୍ୟା କରି ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କର।" କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ," ବୋଲି ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ।