ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ବିଶାଳ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଏକ ତିଥି ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିବି।” ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର କଲେ, “ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପାବକ, ତୁମେ ପ୍ରଥମ ତିଥି ପ୍ରତିପଦାରେ ଜନ୍ମିଛ। ତୁମ ଚରଣରୁ ପ୍ରତିଟି ପଦେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି ଦିନ ପ୍ରତିପଦା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ। ଏହି ଦିନରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ପୂଜିତ ହେବେ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ—ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଅସୁର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—ତୁମେ ପୂଜିତ ହେଲେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଭକ୍ତ, ପ୍ରତିପଦାରେ ଉପବାସ କରିବେ କିମ୍ବା କେବଳ ଦୁଧ ଖାଇବେ, ସେ ମହାଫଳ ପାଇବ। ଏପରି ଉପବାସୀ ମନୁଷ୍ୟ ଛତିଶ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ସେ ଚମକୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନୀ ହେବେ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ରାଜା ହେବେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଅଗ୍ନି, ନି:ଶବ୍ଦ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଦିନ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଅଗ୍ନିର ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣିବେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାତ୍ମା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୁଇ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର କିପରି ପ୍ରାଣ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ?” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାରୀଚି ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଚୌଦ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାରୀଚି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମହା ଋଷି କଶ୍ୟପ, ଉଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପିତା। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ; ଏମାନେ ଅଦିତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସମ୍ସାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଅନ୍ତିମ ଆଦିତ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମାସର ରୂପ ଓ ବର୍ଷ ହରି ରୂପ; ଏମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ମୁଖ୍ୟ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି। ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମୟ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାଙ୍କରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯମ ଓ ଯମୁନା ଜନ୍ମିଲେ। ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୀବ୍ର ଦୀପ୍ତି ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ଛାୟାକୁ ଛାଡି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଯାଇଲେ। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଏହି ଛାୟାକୁ ଏକାକାର ରୂପରେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଶନି ଓ ତପତୀ ଜନ୍ମିଲେ। କିନ୍ତୁ ଛାୟା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଭେଦ କରିବାରେ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ରାଗରେ କହିଲେ, “ସୁନ୍ଦରୀ, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ଯମ ଦୁଃଖ ଭରିତ ହୋଇ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ନାରୀ ଆମର ମା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ଶତ୍ରୁପରି ଆମକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି—ସେ ଏକ ସଂପତ୍ନୀ ପରି, ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଆଚରଣ କରି, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଦେଉଛନ୍ତି।” ଯମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଛାୟା ରାଗରେ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିପତି ହେବା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଯମଙ୍କ ଭଲ ପାଇବାରୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟବିଚାରକ ହେବା, ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହେବା, ମୋ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚମକିବା।” ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଛାୟାଙ୍କ ରାଗରେ, ଶନିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ମାତାଙ୍କ ଦୋଷରୁ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୂର ହେବା।” ଏପରି କହି, ଭାନୁ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସଂଜ୍ଞାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁରେ ଏକ ଘୋଡା ରୂପରେ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଗଲେ; ପିତୃମାନଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ, ସଂଜ୍ଞା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଘୋଡା ରୂପରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା ଶରୀରରେ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତୀବ୍ର ଦୀପ୍ତିର ସ୍କନ୍ଧ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଦୀପ୍ତିମୟ ବୀଜ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଖସିଲା। ସେଠାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଜିତିଥିବା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ବର ଦ୍ୱାରା ଏକାବାରେ ଦେହୀ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଘୋଡା ରୂପରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରଜାପତି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ; ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ, ପୂର୍ବରୁ ନିରାକାର ଦେବତାମାନେ ଆକାର ନେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବେ ଆମେ କଣ କରିବା?” ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କହିଲେ, “ପୁତ୍ରମାନେ, ଭକ୍ତି ସହ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା; ନାରାୟଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚାହିଥିବା ବର ଦେବେ।” ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୀଘ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରି, ମନୋଯୋଗରେ ଦୀଘ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ନାରାୟଣ, ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ପ୍ରଜାପାଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ଚାହୁଁଛି, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କଲେ, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ, ହେ ମହା ଋଷି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ।” ମହାତ୍ମା ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ ଓ କିଏ ଫଳ ପାଇଲେ, ତାହା ଶୁଣ।