ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଏକ ଗୃହକୁ ଦେହର ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ତୁମେ ଏହାର ନାଥ ହେବାରୁ, ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ଭଗବାନ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ ଦ୍ବାରା ‘ୱୈଶ୍ୱାନର’ ନାମ ଦିଆଯିବା, ଯେପରି ବେଦରେ ଘୋଷିତ। ଧନକୁ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଧନକୁ ଦ୍ରବିଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ତୁମେ ଏହା ଦେଇଥିବାରୁ ‘ଦ୍ରବିଣୋଦା’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯିଏ ସଦା ଦେହ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ‘ତନୂନପାତ’ ନାମ ଦିଆଯିବା। ଏହି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମିତ ଓ ଅଜନ୍ମିତ ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ଜାତୱେଦସ’ ନାମ ଦିଆଯିବା। ଜଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତ: ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାଶଂସ’ ନାମ ଦିଆଯିବା। ଅଗସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସଦା ଗୁପ୍ତ, ନି:ଶବ୍ଦ ଓ ନିଶ୍ଚିତ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେବାରୁ ତୁମେ ‘ଅଗ୍ନି’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବା। ଧ୍ମା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଫୁଙ୍କିବାର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ଇଧ୍ମା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଳାଇବା ଦ୍ରବ୍ୟ; ତୁମେ ଇଧ୍ମା ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳିଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାରୁ, ତୁମେ ‘ଇଧ୍ମା’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବା। ଏହି ସମସ୍ତ ନାମଗୁଡିକ ତୁମର, ହେ ପୁତ୍ର, ବଡ଼ ବଳି ମେଳାରେ; ଲୋକେ ଫଳ ଆଶା କରି ଏହି ନାମଗୁଡିକ ଦ୍ବାରା ତୁମକୁ ପୂଜିବେ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବେ। ଏହା ପରେ, ମହାତପା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହିମା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏବେ ଚାନ୍ଦ୍ର ତିଥିର ମହିମା ଶୁଣ।" ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏ ଭଗବନ, ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇପାରିବି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପାବକ, ତୁମେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତୁମର ପାଦରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉପଜିବେ; ତେଣୁ ଏହି ଦିନ ପ୍ରତିପଦା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହେବ। ଏହି ଦିନରେ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ରୂପରେ ହବିସ୍ ଦାନ କରି, ପିତୃଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ପୂଜିତ ହେବେ। ଚାରିପ୍ରକାରର ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ, ପଶୁ, ଅସୁର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ତୁମଠାରେ ଭକ୍ତି ରଖି ପ୍ରତିପଦା ଉପବାସ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କେବଳ ଦୁଧ ଖାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମହାଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହିପରି, ସେମାନେ ଛତ୍ତିଶ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ତେଁମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନୀ ହେବେ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ରାଜା ହେବେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ଏପରି, ଅଗ୍ନି ନି:ଶବ୍ଦ ରହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ପାଇଲେ। ଯେଉଁଠି, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ: “ଏପରି, ମହାଆତ୍ମା ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦୁଇ ଦେବତା, ଅଶ୍ୱିନୀ କିପରି ପ୍ରାଣ ରୂପେ ଉପଜିଲେ?" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୀଚି ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ, ଚୌଦା ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମରୀଚି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଅଧିକାର କଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବତାଙ୍କ ପିତା ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଏସମସ୍ତେ ଅଦିତି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦ୍ୱାଦଶମ ଆଦିତ୍ୟ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ଘୋଷିତ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମାସ ରୂପ ଅଟୁ, ଏବଂ ବର୍ଷ ହେଉଛି ହରି; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ପ୍ରମୁଖ, ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ବିବାହ କରିଦେଲେ; ତାଙ୍କରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଯମ ଓ ଯମୁନା। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସହିପାରିନଥିବାରୁ, ସଂଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ଛାୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ସେହି ଛାୟାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁରୂପ ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଜନ୍ମିଲେ; ଏଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଶନି ଓ ତପତୀ। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସମ ଆଚରଣ ହେବାରୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ସଂଜ୍ଞାକୁ କହିଲେ: “ସ୍ୱପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଉନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ଯମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ କହିଲେ: “ଏ ମହିଳା ଆମର ମା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ଆମକୁ ଶତ୍ରୁ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି—ଏକ ସହପତ୍ନୀ ଭଳି ଚଳାକି କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରତି ମାତୃତ୍ୱ ଦେଖାନ୍ତି।” ଯମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଛାୟା ରୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁର ନାଥ ହେବା।” ଏହା ପରେ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ପୁତ୍ରର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି, କହିଲେ: “ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ ହେବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହେବା, ମୋ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବା।” ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଛାୟାଙ୍କ ରୋଷରେ ଶନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୂର ହେବା, ମାତୃ ଦୋଷରୁ।” ଏପରି କହି, ଭାନୁ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ସଂଜ୍ଞାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସଂଜ୍ଞା ଉତ୍ତର କୁରୁରେ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ତାପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ରୂପ ନେଇ ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଗଲେ; ପିତୃମାର୍ଗରେ ସଂଜ୍ଞା ସହ ଯୋଗ କଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଅଂଶ ଥିବା ସଂଜ୍ଞା, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୀପ୍ତିର ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଜନ କଲେ; ଏହି ତୀବ୍ର ଶୁକ୍ର ଦୁଇ ଭାଗରେ ପଡ଼ିଲା। ଏଠି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା, ବର ପାଇ ଆଉ ଏକ କାୟ ନେଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।