ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ମହାର୍ଷି ନଚିକେତା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ସେବାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦେଉଳ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଯେଉଁ ଲୋକେ ମିଥ୍ୟା ନଖ କିମ୍ବା କେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅବିଦ୍ୟାବଶତଃ ବ୍ରତ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ବହିଷ୍କୃତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖର ଅଂଶୀ । ଯେଉଁମାନେ ଝଗଡାଳୁ, ବିତଣ୍ଡା, କଠୋର ଏବଂ ନିମ୍ନତମ ମନୁଷ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ପୁନି, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ କହୁଛି, ହେ ପବିତ୍ରମନା । ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏପରେ, ସେଇ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମହାର୍ଷି ନଚିକେତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଧୀମାନ୍, ଆପଣ ଯେଉଁଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ଆମକୁ କହିଦିଅନ୍ତୁ । ସେଇ ସମୟର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ?” ନଚିକେତା କହିଲେ, “ସେଇ ସମୟକୁ ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ । ସେଠାରେ ଦେହର କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ । ପୁନି ପୁନି ଲୋକେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ଯେଉଁମାନେ ଦାନ ଏବଂ ବେଦାଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରୌରବ କିପରି? କୂଟଶାଲ୍ମଳୀର ରୂପ କ’ଣ? ସେଠାରେ କ’ଣ କରାଯାଏ? କ’ଣ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ?” ତେବେ ନଚିକେତା କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପରମ ଧର୍ମକୁ ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଜାଣି, ସେମାନେ କାହାର ମାୟାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି? ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ତେଣୁ ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।” ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଯମଲୋକର ପାପର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଏବେ ଆସନ୍ତୁ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନଗରର ଅଦ୍ଭୁତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ କରିବା । ଶୁଦ୍ଧ ମନର ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନଚିକେତା କହିଲେ—“ସେଇ ନଗରର ପ୍ରସ୍ଥଳ ହଜାର ଯୋଜନା ଓ ଦୂର୍ଘତା ଦୁଇ ଗୁଣା । ପିତୃପତିଙ୍କ ଏହି ନଗର ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼ ପରିଧିରେ ଘେରାଯାଇଛି । ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ମହଲ୍ ଓ ଭବନ ଥିଲା, ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । କୈଳାସ ଶିଖର ପରି ମନୋହର ଗୃହ ଦେଖାଯାଏ । ରମ୍ୟ ସରୋବର, ପଦ୍ମସର ଏବଂ ହ୍ରଦ ଅଛି । ସେଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ସମସ୍ତ ଜୀବଧାରୀମାନେ ଭରିଛନ୍ତି । କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ହସୁଛନ୍ତି; କେତେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ । କେହି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କେହି ଦଣ୍ଡିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । କେତେକ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏଠାରେ ମୋର ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ତଥାପି ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ତାହା କହିବି । ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅଛି, ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଛି । ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ତର ଶିତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଅଛି । ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ । ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି । ରୂପସୀ କିନ୍ନରୀମାନେ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହିତ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଏପରି ହଜାର ହଜାର ଦେବୀମାନେ ସେଠାରେ ବସିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷମୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ସଦା ଫଳ ଓ ଫୁଲ ରହେ ।” ଏହିପରି ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନଗରର ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ମହାର୍ଷି ନଚିକେତା ଦେଖି ଏହିପରି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର କଥା ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ କହିଦେଲେ ।