ମହାନुभାବଜନ, ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଏକ ଗଭୀର ଉପାଖ୍ୟାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, କାଳ ଓ ପାପର ଫଳ ବିଷୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ତାହାର ଉତ୍ତର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏହି କଥାରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତା ଦେଖାଯାଏ – ମନୁଷ୍ୟ କେମିତି ନିଜ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କଲ୍ୟାଣ ଖୋଜିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରରେ କ’ଣ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବ। ଏଠି, ଏକ ମହାର୍ଷି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: “ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହି କାଳ କେମିତି? କ’ଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ? କି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? କେମିତି କ୍ରୋଧ ଓ ତାହାର ବନ୍ଧନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଦୁଃଖକୁ ଜୟ କରିପାରିବି? ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଶାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେମିତି ଯାଆନ୍ତି? ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ କେମିତି ଯାଆନ୍ତି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ନେହ, ମିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପଚାରାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: “ହେ ମହାରାଜ, ଯଦୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣ, ହେ ଜନମେଜୟ।” ଏପରି ଭାବରେ, ‘ନଚିକେତସଙ୍କ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଆଗମନ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ ଯେ, ଯମରାଜଙ୍କ ଲୋକରେ ପାପୀମାନେ କେମିତି ରହନ୍ତି। ଏହା ବିଷୟରେ ତାପସୀମାନେ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବି, ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି। ଏଠି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, କୁମାରୀକୁ ଦୂଷିତ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥାନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ବୀର ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ମାତା, ପିତା କିମ୍ବା ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଘର କିମ୍ବା ଜମି ଚୋରି କରନ୍ତି, ସେତୁ ଧ୍ଵଂସ କରନ୍ତି, ଅପବିତ୍ର, ଦୟାହୀନ, ପାପୀ, ହିଂସ୍ର, ବ୍ରତଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଜମି ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ବେଦ ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ପାପୀଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଃଶତ୍ରୁତା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ଚୋରି କରନ୍ତି, ରାଜା ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେବା ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି, ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ମନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମନ୍ଦିର, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ମିଥ୍ୟା ନଖ କିମ୍ବା କେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅବିଜ୍ଞାନରେ ବ୍ରତ ଅନାଦର କରନ୍ତି, ନିଜ ଶ୍ରେଣୀରୁ ବାହାରିଯାଆନ୍ତି, ଝଗଡ଼ାଳୁ, କ୍ରୁର, ଅପମାନିତ – ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ – ଦୁଇଁଜଣେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ କେମିତି ଅଛି, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ଏପରି ଭାବେ, ତାପସୀମାନେ ନଚିକେତାଙ୍କୁ ବିସ୍ମୟରେ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ ଯେପରି ଦେଖିଛ, ସେପରି ସବୁ କଥା କହ, ହେ ଧୀମତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଇ କାଳର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଇଥାଏ? ସେ କେମିତି ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ? ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସେ କେମିତି ନାୟକ? ସେଠି ଦେହର ନାଶ ନାହିଁ, ଏହା ତାପସୀମାନେ ଜାଣନ୍ତୁ। ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠିକୁ ଯାନ୍ତିନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନ ଓ ବେଦାଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ରୌରବ ଏବଂ କୂଟଶାଲ୍ମଳି କେମିତି? ସେଠି କ’ଣ କରାଯାଏ, କ’ଣ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ? ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ କେବେ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତିନାହାଁନ୍ତି। ଯଦ୍ୟପି ଏହି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ସେମାନେ ତାହାକୁ ବୁଝନ୍ତିନାହାଁନ୍ତି। ସେମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତିନାହାଁନ୍ତି, କିଏଙ୍କ ମାୟାରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି? ଏହି ସବୁ ଦେଖିଥିବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟ, ଆମକୁ ଏହି କଥା କହ।” ଏପରି ଭାବେ, ‘ଯମଲୋକରେ ପାପ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।