ସେଠାରେ କେହି ବସିଥିଲେ, କେହି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ନିଜେକୁ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ସମୟରେ, ଯମଲୋକରୁ ଆସିଥିବା ନଚିକେତାସଙ୍କୁ ଦେଖି, କେତେକ ଲୋକ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ, ଆଉ କେତେକ ଲୋକ ସନ୍ଦେହଭାବରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଏମିତି କହିଲେ: “ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ନଚିକେତା, ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଆମକୁ ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ଯାହା ଶୁଣିଛ, ସେସବୁ ତଥ୍ୟ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଖୋଲାସା କର। ଯଦି କେହି ପଚାରିଥିଲେ, ତେବେ ଗୁପ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ହେ ପ୍ରିୟ, କାଳର ମାୟାରେ ମୃତ୍ୟୁମାନେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନାହାନ୍ତି। ଏଠି ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏଠି ମଧ୍ୟ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଟା କାଳର ମାୟା ମାନେ। ବହୁତେ ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପାରାପାର ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାମନା କରନ୍ତି। ତେବେ ରୁଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: “ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କାଳ କେମିତି? କ’ଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିମ୍ବା କ’ଣ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ? କେମିତି କ୍ରୋଧ ଓ ବନ୍ଧନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖ ଜୟ କରାଯିବ? ନିଜେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଲୋକ କେମିତି ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପାପୀ କିପରି ଯାନ୍ତି? ଆମେ ସ୍ନେହ, ମିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ।” ଏହି ସମୟରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: “ହେ ମହାରାଜ, ଏହିପରି ଯଦୁ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି, ଜନମେଜୟ।” ଏଉଁପରି ନଚିକେତାଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ବରାହ ପୁରାଣର ଏହି ଏକଶେ ଚଉନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଯମଲୋକରେ ପାପୀମାନେ କେମିତି ରହନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବି; ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ଯେପରିଅଂଶରେ ସମ୍ଭବ, ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେମିତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନକାରୀ, ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା, କୁମାରୀ ଅପମାନ କରିବା, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିବା, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, ମଦ୍ୟପାନ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିବା, ବୀର ହନନ କରିବା, ମାତା, ପିତା କିମ୍ବା ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେବା, ଘର, ଜମି ଚୋରି କରିବା, ସେତୁ ଭଂଗ କରିବା, ଅପବିତ୍ର, ନିର୍ଦୟ, ପାପୀ, ହିଂସ୍ର, ବ୍ରତଭଙ୍ଗ କରିବା, ଜମି ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା, ବେଦ ଉପରେ ଜୀବିକା କରିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପାପୀଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରିବା, ଦ୍ୱେଷ ପାଳନ କରିବା, ଅନ୍ୟର ଧନ ଚୋରି, ରାଜା ହନନ, ସେବା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ମନ୍ଦିର, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ବିକ୍ରୟ କରିବା, ମିଥ୍ୟା ନଖ କିମ୍ବା କେଶ ଧାରଣ, ଅଜ୍ଞାନରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ଶ୍ରମଣ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ବହିଷ୍କୃତ, ଝଗଡାଳୁ, କଠୋର, ନିମ୍ନ ମାନବ- ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଯମଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଥାଏଁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ପବିତ୍ରମାନେ। ମୁଁ ସେଠାର ସ୍ଥାନ ବିବରଣା କରିବି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହିପରି ନଚିକେତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଣି ପଚାରିଲେ: “ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ସେସବୁ ଆମକୁ ଖୋଲାସା କର। ସେହି କାଳର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳିତ? ସେ କେବେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି? ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ସେ ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ନଚିକେତାଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିଥିଲେ।