ନଚିକେତା ଯମଲୋକରୁ ଫେରି ଆସିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏଠାରେ ଥିବା ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃତାର୍ଥ ଓ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ନଚିକେତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ— "ଭଗବାନ୍ ତୁମକୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଇଥିଲେ କି? ଯମଲୋକର ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତୁମପ୍ରତି କଠୋର ହୋଇ ଥିଲେ କି? ତୁମେ ସହଜରେ ଯମଲୋକର ପଥ ଓ ମାର୍ଗ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ କି?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୈବତାମାନେଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିଲେ, କେହି ଏକ ପାଉଁରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ିଥିଲେ, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ତକୁଥିଲେ— ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। କେହି ଦିଗମ୍ବର ଥିଲେ, କେହି କିବଳ ଦାନ୍ତକୁ ମୁସଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, କେହି ଧୂଆଁ ଖାଇ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଥିଲେ। କେହି ବସିଥିଲେ, କେହି ଦଢ଼ି ଦଢ଼ିଥିଲେ, କେହି ସ୍ୱଂୟମେ ସଂଯମିତ ଥିଲେ। ଏଠିକୁ ଯମଲୋକରୁ ଫେରିଥିବା ନଚିକେତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ, କେତେକ ସନ୍ଦେହରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ନଚିକେତା! ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦୃଢ଼। ତୁମେ ଯମଲୋକରେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ଶୁଣିଛ, ସେ ସବୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଆମକୁ କହ। ଯଦି କୌଣସି ଗୁପ୍ତ କଥା ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଖୋଲି କହ। କାରଣ, କାଳର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ମୃତମାନେ କେବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି କିଛି କରାଯାଏ, ତାହା ପରଲୋକରେ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କାଳର ମାୟାରେ ହେଉଛି। ବହୁତେ ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପାରପାର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏଠି ସେମାନେ କେବଳ ଶ୍ରେୟସ୍ ପଥ ଖୋଜନ୍ତି।" "ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ଆକୃତି କେମିତି? କାଳ କେମିତି ଦେଖାଯାଏ? କ'ଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ, କ'ଣ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍? କ୍ରୋଧ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚେଦନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେମିତି ଜୟ କରିହେବ? ଆତ୍ମସଂୟମୀମାନେ କେମିତି ଯାଆନ୍ତି, ପାପୀ କର୍ତ୍ତା କେମିତି ଚାଲିଯାନ୍ତି?" "ମୁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମୌତ୍ରି, ପ୍ରେମ ଓ ସ୍ନେହରେ ପଚାରୁଛି," ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— "ହେ ମହାରାଜ, ଯଦୁ ଏପରି କହିଥିଲେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଜନମେଜୟ।" ଏଭଳି ଭାବରେ 'ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ନଚିକେତାଙ୍କ ଆଗମନ' ନାମକ ଏହି ୧୯୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀମତ୍ ବରାହ ପୁରାଣରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ଯମଲୋକରେ ଥିବା ପାପୀମାନେ ସଂପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଏହି ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସଂସାର ଚକ୍ର ସଂପର୍କରେ କହିବି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ବିଶ୍ୱାସଘାତକ, କୌମାରୀଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଲିପ୍ତ ପୁରୁଷ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜା କରୁଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ମଦପାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ବୀର ହନ୍ତା, ମାତା, ପିତା କିମ୍ବା ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା, ଘର ବା ଜମି ଚୋରି କରୁଥିବା, ସେତୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଅଶୁଚି, କ୍ରୂର, ପାପୀ, ହିଂସ୍ର, ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଜମି ସଂପର୍କରେ ମିଥ୍ୟା କହୁଥିବା, ବେଦରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଦ୍ୱିଜ, ପାପୀମାନେ ସହ ସଂଗ କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ପାଳନ କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟର ଧନ ଚୋରି କରୁଥିବା, ରାଜା ହନ୍ତା— ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯମଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।