ଏହି ଉତ୍କଳପୁରାଣରେ, ନଚିକେତାର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଯାତ୍ରା ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏଉଁ ଅଧ୍ୟାୟ ପରେ ଆସିଲା ନଚିକେତାର ପ୍ରତିବାପ୍ତିର କଥା। ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟଙ୍କର ରାଜା ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା, ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅନ୍ତରେ ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଗୁଞ୍ଜିତ କରିଦେଲେ। ତପସ୍ୱୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅର ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତେ ଦେଖନ୍ତୁ, ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ।" ପିତୃସ୍ନେହ ଓ ଗୁରୁସେବାର ଫଳେ, ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଜଗତରେ ମୋତେ ଯେପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।" ତପସ୍ୱୀ ପୁଅକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୋ ପିଲା, ତୁମେ ଯମର ଘରେ ହତ୍ୟା ହେବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧି ରଖାଯାଇନଥିଲେନା? ଯମର ଘରେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନଥିଲେନା? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ପିତୃଲୋକର ନାଥକୁ ଦେଖିଥିଲେନା? ପୂଜ୍ୟ ଭଗବାନ ତୁମର ଆଗମନରେ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେନା? ଯମର ଦ୍ୱାରପାଳ ତୁମପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ଥିଲେନା? ତୁମେ ଯମର ଘରରୁ ପଥ ଓ ମାର୍ଗ ଉପଲବ୍ଧ କରିଥିଲେନା?" ଏହିପରେ, ମହାନ ତପସ୍ୱୀ, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୁନିମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ସଂଗେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। କିଏ ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, କିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲେ। ଏଉଁ ମୁନିମାନେ, କିଏ ଦିଗମ୍ବର, କିଏ ଦନ୍ତକୁ ମାନ୍ଦା ଓ ଚୁନା ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, କିଏ ଧୂଆଁ ଖାଇଥିଲେ, କିଏ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ; କିଏ ବସିଥିଲେ, କିଏ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ, କିଏ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ନଚିକେତା ଯମର ଲୋକରୁ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, କିଏ ନିରାଶ ହୋଇଗଲେ, କିଏ ସନ୍ଦେହରେ କଥା କହିଲେ। ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ନଚିକେତା, ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଉପାଧାରୀ, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଲା ଓ ଶୁଣିଲା, ସେଥିର ତଥ୍ୟ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥା ଆମକୁ କହ। ହେ ପ୍ରିୟ, କାଳର ମାୟାରେ ମୃତମାନେ କଦାପି ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ପରଲୋକରେ ତାହା ଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କାଳର ମାୟା ଦ୍ୱାରା। ଅନେକେ ପରଲୋକର ସତ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିନାହିଁ। ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ତ ସତ୍ୟ ଉପକୃତି ଖୋଜିଥିଲେ।" "ଧର୍ମରାଜାର ରୂପ କଣ? କାଳ କେମିତି? କଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିଏ କି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? କ୍ରୋଧର ବନ୍ଧନ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଚ୍ଛେଦନର ଦୁଃଖ କେମିତି ଜୟ କରାଯାଏ? ନିଜକୁ ଅନୁଶାସନ କରିଥିବା ଜନ କେମିତି ଯାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ କେମିତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି?" "ସ୍ନେହ, ମିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରେମରୁ ଆମେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛୁ।" ଏହି ସମୟରେ, ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ, "ହେ ମହାରାଜ, ଯଦୁ କହିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଜନମେଜୟ।" ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ନଚିକେତାର ଆଗମନ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ର' ନାମରେ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଯମର ଲୋକରେ ପାପୀମାନେ କେମିତି ବସନ୍ତି, ତାହାର ବିବରଣୀ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବି, ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି।