ଏକ ସମୟରେ, ପ୍ରକୃତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର ଘଟିଲା। ଜଳ, ଅଗ୍ନିର ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଚାଲି, ଆକାଶର ଚାପ ରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲା। ସେହି ମହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏକ ନୂତନ ପଥ ସୃଜିତ ହେଲା। ଏହି ଜଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘନ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଦୃଢ଼ତା ପାଇଲା; ଏହି ପୃଥିବୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ସବୁଠାରେ ସବୁଠୁ ବିକଶିତ ହେଲା। ଚାରିଟି ଉପାଦାନର ଏକତା ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧିରେ, ପୃଥିବୀ ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେଲା; ସେହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଏହାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତଣ୍ଡା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଓ ଚତୁର୍ବୁଜୀ ନାରାୟଣ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପ୍ରଜାପତି ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଉପାୟ ଖୋଜି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେହି କ୍ରୋଧରୁ, ଏକ ଦହନଶୀଳ ଅଗ୍ନି, ହଜାର ଶିଖା ସହିତ, ଅଗ୍ନିର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଦହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ଗ୍ରହଣ କର।” ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ହବିବାହନ ହେଲେ। ତାପରେ, ଅଗ୍ନି ଭୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋତେ ତୃପ୍ତ କର।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ତିନିପ୍ରକାରରେ ତୃପ୍ତି ପାଇବା।” ଯେତେବେଳେ ବିଧିବାନ୍ତି ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନରୁ ତୃପ୍ତି ଆସିଥାଏ, ତୁମେ ଅମରଗଣଙ୍କ ହବି ନେଇଯାଉଛ; ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବା। ତିନି ଜଗତର ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଦିଆଯାଏ, ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କର; ଏହିପରି, ତୁମେ ହବିବାହନ ନାମକ ହେବା। ଘରକୁ ଶରୀର ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ତୁମେ ଏହାର ନାଥ ହେବା; ତେଣୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ହେବା। ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ପଥରେ ନେଇଯିବା ଯଜ୍ଞର ଦ୍ୱାରା, ତୁମର ନାମ ବୈଶ୍ୱାନର ହେବା। ଧନକୁ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଦ୍ରବିଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତୁମେ ଏହା ଦେଉଛ, ତୁମର ନାମ ଦ୍ରବିଣୋଦା ହେବା। ତୁମେ ସଦା ଶରୀର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ; ଏହିପରି, ତୁମର ନାମ ତନୂନପାତ ହେବା। ତୁମେ ଜନ୍ମିତ ଓ ଅଜନ୍ମିତ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣୁଛ; ଏହିପରି, ତୁମର ନାମ ଜାତବେଦାସ ହେବା। ଜଳ ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ତେଣୁ, ତୁମର ନାମ ନାରାଶଂସ ହେବା। ‘ଅଗସ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହା ସଦା ଗୁପ୍ତ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ନିଶ୍ଚିତ; ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେବାରୁ, ତୁମର ନାମ ଅଗ୍ନି ହେବା। ‘ଧ୍ମା’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଫୁଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ଇଧ୍ମା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଳାଇବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଜଳାଣୀ; ତୁମେ ଇଧ୍ମା ଜଳାଇବା ସମୟରେ ଆସୁଛ, ତୁମର ନାମ ଇଧ୍ମା ହେବା। ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଯଜ୍ଞରେ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିବା; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଫଳ ଚାହିଁ, ଏହି ନାମରେ ତୁମେ ଉପାସନା କରିବେ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ତୃପ୍ତ ହେବା। ମହାତପା କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହିମା ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏବେ, ରାଜନ୍, ଚନ୍ଦ୍ରମା ତିଥିର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି।” ଏପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ମହାଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ଏକ ତିଥି ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିପାରିବି।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତୁମର ପାଦରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହେବେ; ଏହିପରି, ଏହି ଦିନ ପ୍ରତିପଦା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବା। ଏହି ଦିନରେ, ପ୍ରଜାପତି ରୂପରେ ହବି ଦେଇ, ପିତୃଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତ ହେବେ। ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ—ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଅସୁର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—ତୁମେ ଉପାସନା କଲେ ତୃପ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିନରେ ଉପବାସ କରିବା, କିମ୍ବା କ୍ଷୀର ଖାଇବା, ତୁମେ ଉପାସନା କରିବା, ଏହି କର୍ମର ଫଳ ଶୁଣ। ଏହି ଉପାସନାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଶତ ଶତ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ; ଚମକଦାର, ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନୀ ହେବେ। ଏହି ଜୀବନରେ ରାଜା ହେବେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଇବେ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣିବେ, ସେ ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହେବ। ପ୍ରଜାପାଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଏପରି ମହାପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଦୁଇ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀ କିପରି ପ୍ରାଣର ରୂପରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ?” ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୀଚି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ, ଚୌଦ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମରୀଚି ସବୁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ମହାର୍ଷି, ଚମକଦାର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପିତା ଭାବେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଅଦିତିର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦ୍ୱାଦଶମ ଆଦିତ୍ୟ, ନାରାୟଣର ସାର ଧାରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମାସ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ବର୍ଷ ହେଉଛି ହରି; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡା ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ, ସ୍ଥିତି ପାଇଛନ୍ତି। ତ୍ୱଷ୍ଟା ତାଙ୍କ ଚମକଦାର କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡାକୁ ବିବାହ କରାଇଲେ; ତାଙ୍କରୁ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ—ୟମ ଓ ଯମୁନା—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସଂଜ୍ଞା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ତେଜ ଅସହ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କର ନିଜ ଛାୟାକୁ ଏଠି ରଖି, ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଛାୟାକୁ ନିଜ ଜନାନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହି ଛାୟାରୁ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ—ଶନି ଓ ତପତୀ—ଜନ୍ମ ନେଲେ।