ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାରେ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା । ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ କହିଲେ, “ମୋତେ ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଅଛ, ସେଠି କେଉଁଠି ବିଚ୍ଛେଦ ଅଛି? ତଥାପି, ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ରୂପ ଦେଉଛି । ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜୀବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରାକାର ଭାବେ ରୁହ, ଦେବଲୋକରେ ସାକାର ଭାବେ । ସମୟର ଶେଷରେ ସତ୍ୱରା ଲୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର ।” ସେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଆଉ କହିଲେ, “ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଆଉ କେବେ ଦେହ ତିଆରି ହେବ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଦେଉଥିବା ରୂପକୁ ନାମ ଦେଉଛି । ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱାନର ଭାବେ ଜଣାଯିବ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଭାବେ; ଗୌରୀ ଓ ହିମବନ୍ତର କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବେ । ପୃଥିବୀ ଆଦି ଏହି ଦଳ ଗଜବକ୍ତ୍ର ହେବେ; ଏହି ଦେହୀୟ ଉପାଦାନମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ହେବେ; ଅହଂକାର ହେବେ ସ୍କନ୍ଦ, ଯାହା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ।” “ଭାନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ, ଦୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ସାକାର ଓ ନିରାକାର ଦୁହେଁ ହେବେ; ଆସକ୍ତି ଆଦି ଏହି ଦଳ ପୁନି ମାତୃକାମାନେ ହେବେ । ଏହି ମାୟାମୟ ଦେହ ହେଉଛି ଏକ କୋଟ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶେଷରେ ଏହି ଅବିଚଳିତ ରହିବ । ଦଶଜଣୀ କନ୍ୟା ଏହି ରୂପ ଭାରୁଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ଅଂଶ । ଏହି ଜଣେ ବାୟୁ, ସମ୍ପଦର ନାଥ, ଅନ୍ତେ ରହିବେ; ଏହି ମନ, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯମ ହେବେ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାଦେବ ଭାବେ ପରିଣତି ହେବେ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ବସ୍ତୁମାନେ ପିତୃ ହେବେ; ସୋମ ନିଜେ ଅମରମାନେଙ୍କ ସହସ୍ଥାୟୀ ହେବେ ।” “ଏପରି, ବେଦାନ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ରାମ କଲେ । ଏହିପରି ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣନ ହେଲା । ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହି ଶ୍ରବଣ ଶେଷରେ ପ୍ରଜାପାଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାର୍ଷି, ଅଗ୍ନି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଅଶ୍ୱିନୀ, ଗୌରୀ, ଗଣପତି, ନାଗ ଓ ଗୁହ କିପରି ଜନ୍ମିଲେ?” “ଆଦିତ୍ୟ, ମାତୃକା, ଦୁର୍ଗା, ଦିଗ୍ଦେବତା, ଧନଦା, ବିଷ୍ଣୁ, ଧର୍ମ, ପରମେଶ୍ୱର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଶମ୍ଭୁ, ପିତୃ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କିପରି ଦେହଧାରଣ କଲେ? ଏହା ସହ ତାଙ୍କ ଭୋଜ୍ୟ, ନାମ, ତିଥି କ’ଣ? କେଉଁ ତିଥିରେ ଲୋକେ ଉପାସନା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ? ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହ ।” ତେବେ ମହାତପା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯିଏ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଜାଣନ୍ତି । ସେ ଲୀଳା କରୁଥିବା ବେଳେ ନିଜ ମନରେ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଲା । ସେ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।” “ଏହି ଅସନ୍ତୋଷରେ ଜଳ ଉତ୍କଳିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲା । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଆବୃତ, ଦ୍ୱନିମୟ ଓ ଦାହକ୍ତ୍ୱ ନିଧାନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ଆଉ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ; ଏଠାରୁ ଦାହକ୍ତ୍ୱ ଅଗ୍ନିରୁ ଭୟଙ୍କର ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାୟୁ ରୁପାନ୍ତର ହେଲାବେଳେ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।” “ଶବ୍ଦ ଗୁଣ ଥିବା ଏହି ଆକାଶ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ଜଳକୁ ଅଗ୍ନି ଶୁଖାଇଲା, ବାୟୁ ତାକୁ ଚାଳିଲା, ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଦିଆଗଲା, ଏବେ ଏକ ପଥ ତିଆରି ହେଲା । ସମସ୍ତ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୃଢ ଓ କଠିନ ହେଲା; ଏହିପରି ଭୂମି ସବୁଠାରୁ ବିକାଶିତ ହେଲା ।” “ଚାରି ଉପାଦାନର ସଂଯୋଗ ଓ ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏହି ଭୂମି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ତାହାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ଦୃଢତାରେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଚତୁର୍ମୁଖ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ।” “ଏହି ନାରାୟଣ, ପ୍ରଜାପତି ରୂପେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପାୟ ଖୋଜି ପାରିଲେ ନାହିଁ । ତେବେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ହଜାର ଅଗ୍ନିଶିଖା ଥିବା, ଅଗ୍ନି ରୂପୀ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।” “ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବି ଧାରଣ କର ।’ ଏଭଳି ସେ ହବି ଧାରଣ କରିବାକୁ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ । ତା’ପରେ ଅଗ୍ନି ଭୋକ୍ ଲାଗି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋତେ ତୃପ୍ତ କର ।’ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ତୁମେ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ତୃପ୍ତି ପାଇବେ ।’” “ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞର ଦାନରୁ ତୃପ୍ତି ହେବ, ଏବଂ ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ହବି ନେଉଛ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ହେବ । ତିନି ଲୋକର କେଉଁଠି ଯାହା ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଧାରଣ କର; ଏହିକାରଣରୁ ତୁମକୁ ହବ୍ୟବାହନ କୁହାଯିବ । ଘରକୁ ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହାର ନାଥ, ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ହେବ । ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପଥକୁ ନେଇଯିବା ଯିଏ, ସେଇ ତୁମେ; ଏହିପରି ତୁମର ନାମ ବୈଶ୍ୱାନର ହେବ । ଧନକୁ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ, ଧନକୁ ଡ୍ରବିଣ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରୁ ତୁମେ ଦେଉଛ, ତୁମେ ଡ୍ରବିଣୋଦା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ ।” “ଯେଉଁଠାରୁ ତୁମେ ଦେହ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ସର୍ବଦା ରକ୍ଷା କର, ତୁମେ ତନୂନପାତ ନାମରେ ଜଣାଯିବ । ତୁମେ ଜନ୍ମିଥିବା ଓ ଅଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣ, ତୁମର ନାମ ହେବ ଜାତବେଦାସ । ଜଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ନାରାଶଂସ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବ । ଅଗସ୍ ମାନେ ଗୋପନ, ନିରବ, ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱରୂପ; ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନି କୁହାଯିବ । ଧ୍ମା ମାନେ ଫୁଙ୍କିବା ଶବ୍ଦ, ଇଧ୍ମା ମାନେ ଇଂଧନ; ଯେତେବେଳେ ଇଂଧନ ଜଳେ, ତୁମେ ଆସ, ତେଣୁ ତୁମେ ଇଧ୍ମା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ ।” “ଏହି ତୁମ ନାମଗୁଡ଼ିକ ମହାଯଜ୍ଞରେ; ଲୋକେ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଏହି ନାମରେ ତୁମେ ଉପାସନା କରି ନିଶ୍ଚିତ ତୃପ୍ତ କରିବେ ।” ଏପରି ମହାତପା କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହିମା କଥା ଆପଣଙ୍କୁ କୁହିଦେଲି; ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ତିଥିର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତୁ ।