ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ କହାଯାଏ—ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଉପନିଷଦ ଏହିପରି ଘୋଷଣା କରେ। ଅଗ୍ନି, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଗୌରୀ, ଗଜମୁଖ ଗଣେଶ, ସର୍ପମାନେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମାତୃଗଣ ଏବଂ ଦୁର୍ଗା ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାବିଶ୍ୱର ଅଂଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଦିଗ୍ଦେବତା, ଧନପତି କୁବେର, ବିଷ୍ଣୁ, ଯମ, ରୁଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପିତୃମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏହି ଚେତନାର ମୂଳ ଅନ୍ଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ବେଳେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ-ନିଜ ଅହଂକାରରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ଏହି ଦେବସଭାରେ ଏକ ବିଶାଳ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା—ସାଗର ଗର୍ଜନ ପରି—‘ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।’ ଏହିଭଳି ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏବେ ଅଗ୍ନି ଉଠି କହିଲେ, ‘ମୋତେ ହବନ କର, ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କର।’ ସେ କହିଲେ, ‘ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦେହ ମୋ ବିନା ଧ୍ୱଂସ ହେଇଯିବ, କାରଣ ମୁଁ ମହାତ୍ମା।’ ଏହିପରି କହି, ଅଗ୍ନି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବିନା ମଧ୍ୟ ସେହି ଦେହ କିଛି ହେଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ରୂପେ ଦେହରେ ବସିଥିଲେ, କହିଲେ, ‘ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ପୂଜ୍ୟ।’ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ତଥାପି ଦେହ ଅବିକଳ ରହିଲା, କାରଣ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ଗୌରୀ ଆସି କହିଲେ, ‘ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମୋରେ ଅଛି।’ ଏହିପରି କହି, ସେ ଶୁଭା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେହ କଥା ବଉଳିଲା ନାହିଁ, କାରଣ ଏଉଁଠି ବାଣୀଦେବୀମାନେ ରହିଥିଲେ। ତାପରେ ଗଜମୁଖ ଗଣେଶ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ରୂପେ ପରିଚିତ, କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଏହି ଦେହର କିଛି ଦୂର ନାହିଁ।’ ସେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତଥାପି ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦେଖି, ଦେହର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ନ ଥିଲେ ଦେହ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।’ ଏହିପରି କହି ସମସ୍ତେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତଥାପି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଯିଏ ଅହଂକାର ରୂପେ ପରିଚିତ, କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇପାରିବ ନାହିଁ।’ କହି, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ଯାଇ ଦାଁଡିଲେ। ଏହିପରି ସେ ବି ଚାଲିଗଲେ, ଦେହ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହିଲା। ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାନୁ, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଏହି ଦେହ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।’ ଏପରି କହି, ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ, ତଥାପି ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା ନାହିଁ। ତାପରେ କାମ ଓ ମାତୃଗଣ ଆସି କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ ନାହିଁ।’ ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ, ଦେହ ତଥାପି ଅବିକଳ ରହିଲା। ତାପରେ ମାୟା, ଯିଏ ଦୁର୍ଗା ଭାବେ ପରିଚିତ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଏହି ଦେହ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।’ ଏହିପରି କହି, ସେ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦିଗ୍ଦେବତାଗଣ କହିଲେ, ‘ଆମେ ନଥିଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।’ ଚାରି ଦିଗ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସି ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଧନପତି କୁବେର, ବାୟୁ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ଦେହର କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।’ ଏହିପରି କହି, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ମନ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଦେହ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।’ ସେ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏବେ ଧର୍ମ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ରକ୍ଷା କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ କିପରି ହେବ?’ ଏହିପରି କହି, ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ, ଦେହ ତଥାପି ଅବିକଳ ରହିଲା। ତାପରେ ମହାଦେବ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାୟକ, କହିଲେ, ‘ମୋ ବିନା ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ମହତ୍ କୁହାଯାଏ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ ନାହିଁ।’ ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ, ଦେହ ତଥାପି ଅବିନାଶୀ ରହିଲା। ଏହିପରି ଦେଖି, ପିତା ଓ ମାତୃମାନେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ଏଠାରେ ଥିଲୁଅ, ଦେହ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଶିଥିଳ ହେଲା। ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।’ ଏଉଁଠି ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଣ, ଅପାନ ହେଉଛି ନିମ୍ନଗତ ପ୍ରାଣ, ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏହି ଦେହ; ଅହଂକାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, କାଠ, ବାୟୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଧର୍ମ, ଶମ୍ଭୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହର ଅଂଶ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଦେଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ସୋମ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ସୋମ ଏହି ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସୋଳ ଅଂଶ ସହ ବିରାଜିଲେ, ଏବଂ ଦେହ ପୁନର୍ବାର ଗୁଣମୟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ଦେଖିଲେ, ଦେହ ପୂର୍ବପରି ଅଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେହଦେବତା ଅସଙ୍ଗ ଭାବ ଧାରଣ କଲେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସରସ୍ୱତୀ, ଆକାଶ, ଧନପତି, ଭୂତମାନଙ୍କ ଅଧିପତି; ଆପଣ ଅହଂକାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଷ୍ଟଦେବତା, ମାୟା, ପୃଥିବୀ, ଦୁର୍ଗା, ଦିଗ୍ଦେବତା, ବାୟୁପତି; ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁ, ଧର୍ମ, ବିଜୟୀ, ଅଜୟ; ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥରେ ଆପଣ ପରମେଶ୍ୱର। ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ କିପରି ହେବ? ଏହି ଦେହ ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ। ଆପଣ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ଆମେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଘ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆପଣ ନିଜେ ଏହା ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।’ ସେମାନଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, ‘କ୍ରୀଡ଼ା ନିମିତ୍ତରେ ଆମେ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।