ପିତୃତିର୍ଥର ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ, ଏବଂ ଏକ ହାତ ଜଳ ସହିତ, ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ, ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ ଉପଚାର ସହିତ ଏହି ପିଣ୍ଡ ରଖାଯିବ। ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ସାମଗ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ତାଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ଦିଆଯିବ। ଦର୍ଭା ମୂଳରେ ହସ୍ତକୁ ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବକୁ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯିବ। "ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ" ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ସହ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦାନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ "ତଥାସ୍ତୁ" କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାବେ ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ, ଦାନ ଓ ବିଦାୟ ଦେବା ନିୟମ ରହିଛି। ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କ୍ରମରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନେ, ପରେ ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃମାନେ, ସ୍ନେହ ଭରା ଶବ୍ଦରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ତା'ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ ନାମକ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରି, ପରେ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱଜନ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ନିଜେ ଏକାଠି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାବେ ପିତୃ ଓ ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପୂଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିନିଟି ଜିନିଷ ପବିତ୍ର—ଜମାଇ ପୁଅ, ଦର୍ଭା ଓ ତିଳ; ଏହା ସହିତ ଚାନ୍ଦି ଦାନ, ସମ୍ମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ। କ୍ରୋଧ, ଯାତ୍ରା ଓ ଅତି ତ୍ୱରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଭୋଜନକାରୀ ଦୁହିଁଠାରୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱଦେବ, ପିତୃମାନେ, ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ବଂଶ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପିତୃଗଣ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଯୋଗର ଆଧାର ଅଟୁଟ, ଏହିପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଏକ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏକ ଯୋଗୀ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରହନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାହକ ଓ ଯଜ୍ମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ସନତ୍କୁମାର, ବାୟୁ ଓ ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ମୈତ୍ରେୟ ନାମକ ଋଷିପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ। ଯେପରି କ୍ରମ ଆସିବ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଏହି ସାଧାରଣ ପିତୃକର୍ମ ଅଟୁଟ, ଏହି କ୍ରମ ଜାଣିଲେ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଷ୍ଠାବାନ ଋଷିମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛନ୍ତି; ଏବେ ଗୋମୁଖ ପଥରେ ଚାଲି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା। ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଭକ୍ତିସହ କୁହିଲି। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ପିତୃକର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ଶୁଣି, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୁମ ଉପଦେଶରେ ଶତଜନ୍ମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ପିତୃକର୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ। ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଗୌରମୁଖ କିଏ? ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କେଉଁ ରୂପରେ ଥିଲେ? ସେ କେମିତି ସ୍ମରଣ କଲେ ଓ କ'ଣ କଲେ?" ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—"ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସେ ଭୃଗୁ ଥିଲେ, ଏହି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କ ବଂଶଜ।" ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ, ପୁଅମାନେ ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉତ୍ଥାନ କରିବେ, ଏବଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏବଂ କ'ଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ କ୍ଷିପ୍ର କୁହେଇଁ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପରେ ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଗୌରମୁଖ ଦୈତ୍ୟନାଶୀ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଗୌରମୁଖ କହିଲେ—"ମୁଁ ମହେନ୍ଦ୍ର, ଶତ୍ରୁମଦ ନାଶକ, ଶିବ, ନାରାୟଣ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାଙ୍କ ଆଧାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଅଶ୍ୱିନୀ ସହ ବସିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଦୈତ୍ୟନାଶୀ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।" "ଯିଏ ବେଦ ବିନାଶ ସମୟରେ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ମହାଦେହରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୂଛ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଜଗମଗାଉଥିଲା, ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନାଶକ।" "ସମୁଦ୍ର ମଥନ ପାଇଁ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାପର୍ବତକୁ ବୋହିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ଦୈତ୍ୟନାଶୀ ଦେବତା, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ମହାବରାହ ଯିଏ ପୃଥିବୀର ତଳ ତଳେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଦେବ-ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଦୈତ୍ୟନାଶୀ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ଯିଏ ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତି ସହିତ, ରତ୍ନାଭିଷିକ୍ତ ଦୈତ୍ୟନାଶକ, ସେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ବଲିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ପାଇଁ ଗୁପ୍ତ ଯୋଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡ, ଦର୍ଭା, ମୃଗଚର୍ମ ଚିହ୍ନିତ, ପୁନଃ ପୃଥିବୀକୁ ପଦକ୍ରମଣ କରିଥିବା ସେ ଦେବତା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ଏକୋଇଶ ଥର ଜଗତ୍ ଜିତି, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା, ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ସୁରକ୍ଷାକାରୀ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଦୈତ୍ୟନାଶକ—ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ଯାହା ମୂଳ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସଦୃଶ, ରାମ ଆଦି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୈତ୍ୟନାଶକ—ସେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।