ଏକ ଦିନ, ମହାଯୋଗୀ ଓ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭଗବାନ୍ ହରି ନାରାୟଣଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଗୌରମୁଖଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୌରମୁଖ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ। ପରେ ଗୋଶାଳାରେ ବସି ଗୌରମୁଖ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଦୟାକରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ଏକ ମହାଧର୍ମ। ତୁମର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ପ୍ରଶ୍ନ କର।” ଗୌରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବେଦମତାନୁସାରେ ପିତୃମାନେ କିଏ? ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ସାଧାରଣ, କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ ମୂଳ ଗୁରୁ। ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାହାଠାରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ, ଏହି ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ‘ମୋତେ ପୂଜା କର’ ବୋଲି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ପୂଜିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ତାନମାନେ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ମହାପାପ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ମିଳିଲା—‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନହୀନ ହେବେ।’ ଏହି ଶାପ ପାଇଁ, ସେମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ଚାଲାଇ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ। ସେହି ସପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦଜ ପିତୃମାନେ ଆଜିଯାଏ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ତେବେ ଗୌରମୁଖ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ପିତୃମାନେ କିଏ? କେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ରହନ୍ତି? ପିତୃଗଣ କିଏଁ ସେହି ଲୋକରେ ବିସ୍ଥାପିତ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନେ ଓ ସୋମଙ୍କ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ ମରୀଚି ଆଦି ସପ୍ତ ଋଷି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପିତୃ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତିନିଜଣ ନିରାକାର। ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା ଶୁଣ। ତିନିଜଣ ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ଗୋଷ୍ଠୀ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଲୋକ ମୁଁ କହିବି। ସଂତାନକ ନାମକ ଲୋକରେ ଉଜ୍ୱଳ, ନିରାକାର ପିତୃମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ବିରାଟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନମାନେ ବୈରାଜ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଲୋକରୁ ପଡ଼ି ଯାଇ, ପୁନି ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶତାବ୍ଦି ପରେ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ସେମାନେ ପୁନି ସେଇ ମୂଳ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପିତୃମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦାନରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯୋଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି। ପୂର୍ବେ, ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ। ତେଣୁ, ଯୋଗୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ସୋମପାୟୀମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି। ଏମାନେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ହି ବଂଶ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ପିତୃମାନେ ପୂଜ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଲ୍ପବାସୀକ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ବୈରାଜମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା; ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବାମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହିଭଳି ପିତୃମାନଙ୍କ ଵଂଶ। ମରୀଚିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବୈରାଜମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସୁକାଳେୟ; ଏହିମାନେ ତିନି ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ନୁହେଁ। ଶୂଦ୍ର, ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ପୂଜା କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ର ବଂଶର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପିତୃନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁକ୍ତ ଓ ସଚେତନ ଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ମତାନୁସାରେ ଏହା ଭିନ୍ନ। ଏପରି, ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି ଲାଭ କଲେ; ତାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ବସୁ, କଶ୍ୟପ ଆଦି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ହେ ମହାମୁନି, ପିତୃମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାର ଶେଷ ନାହିଁ, କୋଟି ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି—ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତମ ଦାନ ବା ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଳିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଉତ୍ତରାୟନ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର/ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ନୂତନ ଧାନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଅଶୁଭ ତାରା, ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ୍ ଶ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିବେ। ଅମାବାସ୍ୟା ଯଦି ଆର୍ଦ୍ରା, ବିଶାଖା, ସ୍ୱାତି ନକ୍ଷତ୍ର ସଂଯୋଗରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପିତୃମାନେ ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟ, କ୍ରୂର ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ପୁନର୍ବସୁ ରେ ଅମାବାସ୍ୟା ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପିତୃମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ବାସବ, ଆଜୈକପାଦ, ବାରୁଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅମାବାସ୍ୟା ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପିତୃତୃପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତି। ଅମାବାସ୍ୟା ଯଦି ନଉଟି ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ଦାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ ଅପାର। ଏହା ଅମୂଳ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।