ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିବା ସହିତ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଦାନବନାଶକ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପରେ ଲୟ ପାଇଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଶାସକ ଅନେକ ପୂଜା-କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଲେ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଥାଟିକୁ, ଯାହା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ମୁଁ ତୁମକୁ କୁହିଛି, ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏହି କଥାକୁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଏହି ପୁରାଣକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିଛି; ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ତିଆରି ହେବା ଓ ଏଠାରେ ଓ ସେଠାରେ ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ଅପାର। ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ କୁହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅପାର ରୂପକୁ ଦେଖି, ଆମେ କେବଳ ଆରମ୍ଭ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିପାରିଛୁ। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ରର ବାଲିକଣା ଯେପରି ଅସଂଖ୍ୟ, ତେଣୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ନାରାୟଣ-ସଂପୃକ୍ତ ବିଭାଗକୁ ମୁଁ କୁହିଛି, ଏହି କଥା କୃତୟୁଗର ଘଟଣା; ଏଠାରେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ପୃଥିବୀ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି, ଋଷି ଗୌରମୁଖ ଓ ହୀରାଧାରୀ ଲୋକମାନେ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ କ’ଣ ଫଳ କିମ୍ବା ବର ପାଇଥିଲେ? ଏହି ଗୌରମୁଖ କିଏ, ସବୁଠୁ ଧର୍ମିକ କିପରି ଥିଲେ? ସେ ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି କ’ଣ କଲେ? ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଗୌରମୁଖ ଋଷି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୁର୍ଲଭ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀ ପ୍ରଭାସ କୁ ଗଲେ, ଯାହା ସୋମଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର। ସେଠାରେ, ଦାନବନାଶକ ଦେବଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ-ଚିନ୍ତକ ମନ୍ଦଳୀ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ସେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚନା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ମହାଯୋଗୀ ଓ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଦୂରରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଗୌରମୁଖ ଋଷି ଅତି ଭକ୍ତି ଭାବରେ ପାଦ୍ୟାଦି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଗୋଶାଳାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଗୌରମୁଖ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମହାମୁନି, କ’ଣ କରିବି? ମୋତେ ଶିଖ୍ୟା ଦିଅ।” ସେହିପରି ପ୍ରସ୍ନ କରିବା ପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ—“ମହାଧର୍ମ ଏହି: ସଦ୍ସଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ। ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ପ୍ରଶ୍ନ କର।” ଗୌରମୁଖ ପଚାରିଲେ—“ପିତୃମାନେ କ’ହାଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ସାଧାରଣ, କି ଅଲଗା ଅଲଗା?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ ପ୍ରଥମ ଗୁରୁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଉଁଠାରୁ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ, ପରମେଶ୍ୱର ନିଜେ କହିଥିଲେ—‘ମୋତେ ପୂଜ’, ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜକୁ ଅର୍ଚନା କଲେ, ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର କଥା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ସେମାନେ ମହାସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ବଡ ଅପରାଧ ହେଲା, ଯାହାରେ ଶାପ ମିଳିଲା—‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଏହିପରି ଶାପ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସେମାନେ, ନିଜ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଗୌରମୁଖ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ପିତୃମାନେ କିଏ, କେତେଦିନ ରହନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ କିପରି ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ଥାପିତ?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତା ଓ ସୋମର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଥିବା ସପ୍ତ ମୁଖ୍ୟ, ମରୀଚି ଆଦି ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗର ପିତୃ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପୀ, ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ନିରାକାର। ସେମାନଙ୍କ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଥା ମୁଁ ଏବେ କହିବି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ; ତିନିଜଣ ଧର୍ମ ରୂପୀ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଲୋକ ମୁଁ କହିବି। ସନ୍ତାନକ ନାମରେ ଯେଉଁ ଲୋକ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ପିତୃମାନେ ରହନ୍ତି—ଏମିତି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ବିରାଟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜା ଭାବେ ଭଲ ପିତୃମାନେ ବୈରାଜା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଲୋକରୁ ଖସିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ସେହି ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁନି ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯାହାରୁ ପଛେ ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ପିତୃମାନେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନରେ ତୃପ୍ତି ପାଇ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ତୃପ୍ତି ପାଇ, ସେମାନେ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଯୋଗୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏହି ହେଉଛି ସୋମପାୟୀମାନଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ସୃଷ୍ଟି। ଏହିମାନେ ଏକ ଗୋତିଏ ବଂଶର ଭାଗ; ଭୂଲୋକରେ ଥିବାମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବାମାନେ ଦୁହିଁକୁ ଅର୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି କଳ୍ପବାସୀକ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନକ ଓ ବୈରାଜା ତପସ୍ଵୀ; ଏମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରି ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପିତୃବଂଶ। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତା ମରୀଚିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ବୈରାଜାମାନେ ବରିଷଦ୍; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସୁକାଳେୟ, ଏହିମାନେ ତିନି ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଶୂଦ୍ର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସମସ୍ତ ପିତୃଙ୍କୁ ପୂଜିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ର ବଂଶର ଅଲଗା ପିତୃ ନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଅବସ୍ଥା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଅଲଗା। ଏହିପରି, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମରଣ କଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ବସୁ ଓ କଶ୍ୟପ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।