ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ମହାମୁନି ଗୌରମୁଖ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ହାତ ଯୋଡି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଏହି ଅଜୟ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି, ଏହାର ସେନା ଓ ଅନୁସରୀମାନେ ସହିତ, ନଶ୍ୱନ କରନ୍ତୁ।” ମୁନିଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ସୁନି, ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ମାନ୍ୟ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ସେ ଚକ୍ର, କାଳର ଚକ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଜୟ୍ୟ ଦାନବ ସେନା ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେଇ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଜୟ୍ୟ ଦାନବ ସେନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଦୃଷ୍ଟି ପଲକ ମଧ୍ୟରେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଗଲା। ଏହା କରି, ଦେବତା ମୁନି ଗୌରମୁଖଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏହି ଦାନବ ସେନା ନଶ୍ୱନ ହୋଇଗଲା।” ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ “ନୈମିଷାରଣ୍ୟ” ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଶେଷ କରି ଏହି ନାମରେ ଡାକିବେ। ଏଠି, ମୁଁ ଯଜ୍ଞପତି ଭାବେ ବାସ କରିବି; ଏଠି ମୋ ନାମରେ ସଦା ପୂଜା ହେବ ଓ କୃତୟୁଗରେ ପନ୍ଦରଟି ମଣିରାଜା ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ, ମୁନି। ଏପରି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଦ୍ୱିଜ ମୁନି ଗୌରମୁଖ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅତି ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଶୁଣି, ଧୀର ଚିତ୍ତ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ଚିନ୍ତା କରି ଆପଣ ମନେ କହିଲେ—“ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ରାମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିଠି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ରାମ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରିବି।” ସୁପ୍ରତୀକ କହିଲେ—“ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟର ନାଥ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପୁରାତନ ଋଷି, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଶିବ ସ୍ୱରୂପ, ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଦେବ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ତେଜର ସାର; ସମସ୍ତ ତେଜକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚ ରୂପ, ଜଳରେ ଚାରି, ଅଗ୍ନିରେ ତିନି, ବାୟୁରେ ଦୁଇ, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ବିରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ହରି, ହେ ପରମ ପୁରୁଷ। ଆପଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ତେଣୁ ଆପଣ ‘ରାମ’ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଦୁଃଖ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ମାଛରେ ଭରିଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ରୂପ ବେଳେ ଜାହାଜ ଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଡୁବି ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ତପୋବନରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ‘ରାମ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବେଦ ହରାଇଯିବାବେଳେ, ଆପଣ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶେଷରେ, ଆପଣ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ମଧୁସୂଦନ, ଆପଣ କୁର୍ମ ରୂପେ ମନ୍ଥନ କଲେ; ଏପରି ଦିନେ ଆପଣଙ୍କ ସମ କେହି ନାହିଁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ଆପଣ ମହାପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଆପଣ ମୂଳ ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ମୁଁ ଆଉ କେଉଁଠି ଶରଣ ନେବି? ପ୍ରଥମେ ଆପଣ ଏକାକି ଥିଲେ; ତାପରେ ଆପଣଠାରୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ; ଆପଣ ନିତ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରେ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ହଜାର ହସ୍ତ ଧାରୀ, ଜୟ ହେଉ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ! ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏପରି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମନ ଖୁସି ହେଲା। ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଇ, ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମନ୍ତ୍ରଣା ଚାହିଁନ୍ତୁ, ସୁପ୍ରତୀକ।” ରାଜା ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ସଂହାର ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପରମ ରୂପ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ରାଜା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏହି ପୁରାତନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଯେପରିକି ସ୍ୱାୟଂଭୂବଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହାକୁ ଶତ ଶତ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ପୁରାଣ ସାରାଂଶ ଭାବେ କହିଲି; ସମୁଦ୍ର ଜଳର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏଠାରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଅପାର। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କିଏ କହିପାରିବ? ଏହି ଦିଗ୍ଗଜ ରୂପର ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଆମେ କେବଳ ଆରମ୍ଭଟିକୁ ମନେ ପକାଇପାରୁ। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ରର ବାଳି ଅଗଣିତ, କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମ ଗଣନାରେ ଆସିବ ନାହିଁ। ଏହି ନାରାୟଣ ସଂପୃକ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ ମୁଁ କହିଲି; କୃତୟୁଗରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଏଇ; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ପୃଥିବୀ ପଚାରିଲେ—ଏହି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଦେଖି, ମୁନି ଗୌରମୁଖ ଓ ମଣିଧାରୀମାନେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ କଣ ଫଳ ବା ବର ପାଇଥିଲେ? ଗୌରମୁଖ କିଏ, ସେ କଣ କଲେ? ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହିଲେ; ସେ ପ୍ରଭାସ ନାମକ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଯିଏ ତୀର୍ଥସ୍ମରଣ କରେ, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଏହିପରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାଯୋଗୀ ଓ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୌରମୁଖ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପଶୁଶାଳାରେ ବସି, ଗୌରମୁଖ ପଚାରିଲେ—“ମହାମୁନି, କଣ କରିବି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ମହାଧର୍ମ ହେଉଛି, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହିତ ସଂଗତି। ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ପଚାରନ୍ତୁ।” ଗୌରମୁଖ ପଚାରିଲେ—“ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସାଧାରଣ, କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ନାରାୟଣ ପ୍ରଥମ ଗୁରୁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ସପ୍ତ ଋଷି। ପ୍ରଥମେ ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜକୁ ପୂଜିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶଜ ଏହି ମହାସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ ଏକ ଅପରାଧ କଲେ, ତେଣୁ ଶାପ ମିଳିଲା—‘ତୁମେ ଜ୍ଞାନହୀନ ହେବ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।’ ଏହିପରି ଶାପ ପାଇ, ସେମାନେ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।