ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ରାତିରେ, ଭକ୍ତମାନେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବରେ ଯେତେବେଳେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ତାହା ସମୟରେ କିଛି କାଉଁଁ ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ସେଇ ନିବେଦିତ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ଉଡ଼ି ଯାଏ। ସେଉଁଠି ଦୁଇଟି କାଉଁଁ ଏକାଉଁଁ ଉପରେ ଝଗଡ଼ା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଲୁଚି ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅଚାନକ ଘଟଣାରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହଂସରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ବାହାରିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ—ହଂସମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଏକ ଯକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ‘ଯକ୍ଷତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଏଠି ଏକ ଶିବଭକ୍ତ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ଏମିତି, ଏହିଠାରେ ମହାଯୋଗୀଙ୍କ ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସବୁ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥର ଗୁପ୍ତ ମହିମା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ଓ ପୃଥିବୀ। ସବୁ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏବେ ମୁଁ ସାଲଗ୍ରାମ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କଥା କହିବି। ଦେବମାନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ, ମୁନି ଶାଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ଉପରେ କଥା ଆସିଲା। ଶ୍ରୀ ବରାହ ଦେବ କହିଲେ— ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାଳ ଗଛକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଗଛ ଅଟୁଟ, ଅତି ଶୋଭାମୟ, ବିରାଟ ଏବଂ ଫୁଲେଇଥିଲା। ଶାଳଙ୍କାୟନ ମୁନି ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଛକୁ ଦେଖି ଅବାକ ହେଲେ। ତା’ପରେ, ଏହି ମହାନ ଶାଳ ଗଛକୁ ଦେଖି, ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ଏହି ଶାଳ ଗଛର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଦେଖି ବସିଥିଲେ। ତା’ପରେ, ଓ ସୁନ୍ଦରି, ଏହି ଶାଳ ଗଛର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ମୁନି ମୋତେ ଦେଖି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ତାକି ରହିଲେ। ମୋର ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନୟନ ଖୋଲିଲେ। ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲି, ଓ ପୃଥିବୀ। ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ମୋତେ ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଯାହା ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା। ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ମୁଁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲି। ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ମୁଁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ସେ ମୁନି ସାମବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ମୁଁ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ କଥା କହିଲି। ତୁମ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ପ୍ରଶଂସାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶାଳଙ୍କାୟନ ମୁନି ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ ଉପରେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଛି। ଯଦି ଆପଣ ମୋ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଦେବ, ତେବେ ମୋତେ ନିଜ ସମାନ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ। ଏପରି ଦୃଢ଼ତପ ମୁନି ମୋତେ ଏହି ବର ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଲି— ମୁନି, ତୁମେ ଯେଉଁ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲ, ଏବଂ ନିଜ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିଲ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ରୂପ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼, ଶାନ୍ତି ପାଅ। ତୁମେ ଜାଣିନାହ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମଥୁରାରୁ ଆମୁଷ୍ୟାୟଣ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଣି, ଏଠି ତପୋବନରେ ରୁହ, ହେ ଧନ୍ୟ ମୁନି, ତୁମେ ତପସ୍ୟାର ଧନ।