ନନ୍ଦୀ ତାଙ୍କ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଗାଁ ବୃନ୍ଦକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ହରିଙ୍କ ଖେତକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ପରି ଗୋମହିଷୀ ଦଳ ପୂର୍ବରୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେଠିକୁ "ଦେବାଟ" ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା। ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବେଶ୍ୱର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ସେଠି ମହାଦେବ ସାଲଙ୍କାୟନ ବଂଶର ଅଟୁଟ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେଁ ନିଜେ ମହାଯୋଗୀ ଭାବେ ଯୋଗସିଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଜଟାମାନଙ୍କୁ ତିନିଟି ବିଚିତ୍ର ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତିନିଧାରା ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଜଟାମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଶାଲଗ୍ରାମ ନାମକ ଖେତ୍ରରେ ଯେଉଁଜଣ ଭକ୍ତ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଏହି ତିନିଧାରା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେଁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ରାତିରେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାପିତ ମହାପୂଜା ଅବସରରେ, ଏଠାରେ ଭୁକ୍ତ ଦୁଇଟି କାଉଁ ଉପହାର ପାଇଁ ଉଡି ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଝଗଡା କରି, ଏକ ଗଡ଼ିକୁ ଖସିପଡ଼ିଲେ। ସେଠି ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଅଭା ଦୁଇଟି ହଂସ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଏବଂ ବାହାରିଆସିଲେ। ସେହି ବେଳୁଠାରୁ ଏଠିକୁ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଡାକାଯାଉଛି। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ଏକ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ‘ଯକ୍ଷତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ଜଣାଯାଉଥିଲା। ସେଠି ଏକ ଶିବଭକ୍ତ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଶକ୍ତି ମହାଯୋଗୀଙ୍କ ମହିମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏଠାରୁ ଅଧିକ କି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁ? ଏବେ ଶାଲଗ୍ରାମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା ଆସୁଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ସାଲଙ୍କାୟନ ଋଷି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଅଭିନ୍ନ, ବିଶାଳ ଓ ପୁଷ୍ପିତ ଶାଲ ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଋଷି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗଛକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ରାମ ନେଲେ। ସେ ଶାଲ ଗଛର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏହି ଶାଲ ଗଛର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସେ ମୋତେ ଦେଖି, ନିଜ ସଂଯମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଋଷି ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଲେ। ମୋ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ତିଁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ। ମୁଁ ତାପରେ ଶାଲ ଗଛର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲି। ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଯାହା ମୋତେ ଅତି ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା। ପ୍ରଶଂସା ଶେଷେ, ମୁଁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲି, ଯେଉଁଠାରେ ତିଁ ମୋତେ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେଠିଁ ମଧ୍ୟ ସେ ସାମବେଦ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରି, ମୁଁ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲି: "ତୁମର ଏହି ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରଶଂସାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ।" ଏପରେ ମୋ ଉପରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଅଟୁଟ ସଂଯମରେ ଅବିଚଳିତ ସେ ଋଷି ସାଲଙ୍କାୟନ ମୋତେ କହିଲେ, "ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠି, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉପବନ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି।