ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ହାତୀମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଶାପର ଫଳରେ ମନସିକ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ, ପବିତ୍ର ତିର୍ଥ—ତ୍ରିବେଣୀ—ରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ । ସେ ନିଜେ ହାତୀମାନେଂକୁ ପାନୀୟ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ହସି-ଖେଳ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ରୂଷ୍ଟ ଏବଂ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତାକୁ ମନେ ପକାଇଥିବା ଏକ ମଗର ହଠାତ୍ ହାତୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା ଏବଂ ସେଉଁଠି ଜଳରେ ଟାଣି ନେଲା । ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଟାଣାଟାଣି ହେଲା, ହାତୀର ଦଂତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଦେଖି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ କିଛି ତ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ । ଏପରି ସମୟରେ, ଭକ୍ତପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ । ଏହି ମହାସଂଘର୍ଷ ଦେଖି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପାଥର ଫିଙ୍ଗି, ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି ଘସିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ, ସେଠାରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ତୁମେ ଏହି ତ୍ରିବେଣୀ ବିଷୟରେ କେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ଭରତ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପକୁ ଆସିଥିଲେ । ଏହିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଭରତଙ୍କ କାରଣରୁ ସେଠି ପ୍ରତି ଏକ ବିରକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏଉଁପରି, ଯେହেতୁ ଏଠି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଜଳେଶ୍ୱର—ଜଳର ଦେବତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ମୁଁ, ଭାଗ୍ୟବାନୀ, ଯେତେବେଳେ ଶାଳଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିଲି, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଗିରି ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏଠି ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଜନ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ସୂର୍ୟ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ । ଭକ୍ତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସୁଦର୍ଶନକୁ ମୁଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲି । କିନ୍ତୁ ସେଠି ସବୁ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ପଶୁମାନେ ଆଗରେ ରଖି, ସେ ହରିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ନନ୍ଦୀ ଗୋମାତା ଦଳ ସହ ପୂର୍ବରୁ ଯାଉଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ସେଠି ଚାଲିଥିବାରୁ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେବାଟା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବେଶ୍ୱର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦାନ କରନ୍ତି । ଏଠି ମହାଦେବ ନିଜେ ସାଲଙ୍କାୟନ ବଂଶର । ସେ ମହାଯୋଗୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି । ତ୍ରିଜଟା ନାମକ ତିନି ଧାରାଠାରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତିନି ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ତିନିଧାରା ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଜଟାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ଶାଳଗ୍ରାମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଏହି ତିନିଧାରା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ତାହାର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏହି ସ୍ଥାନ 'ହଂସତୀର୍ଥ' ବୋଲି ପରିଚିତ । କେତେବେଳେ, ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ରାତିରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମହୋତ୍ସବ ସମୟରେ, କିଛି କାଉଁଘା ଭୋଜନ ଲୋଭରେ ତ୍ୟାଗିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଉପରେ ଉଡ଼ିଆସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଆପସରେ ଝଗଡ଼ା କରି, ଏକ ଗହୀର ଗଡ଼ିଠାରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେଠି ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହଂସ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ବାହାରିଆସିଲେ । ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ 'ହଂସତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା । ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଏକ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ 'ଯକ୍ଷତୀର୍ଥ' ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲା । ସେଠି ଏକ ଶିବଭକ୍ତ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା, ମହାଯୋଗୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏପରି । ଏହି ଗୁପ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ସମସ୍ତ କଥା, ଓ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି ।