ଏହି ଉତ୍କଳ ଦେଶର ପବିତ୍ର ମହାପୁରାଣ କଥାରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚଳିଥିଲା। ଶୁଭଦର୍ଶନା ପାଞ୍ଚଟି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଶନିପ୍ରଭାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସୁକାନ୍ତି ଭି ଭଳି ଭାବରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାକୁ ଆଘାତ କଲେ, ସୁନ୍ଦର ଉପରେ ସୁଘୋଷ ଆକ୍ରମଣ ହେଲା। ସୁନ୍ଦା ଅନ୍ମତ୍ତକ୍ଷକୁ ପାଞ୍ଚଟି ତୀବ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଲେ ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତିରି କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଧନୁ କାଟି ଦେଲେ। ସୁମନା ଅଗ୍ନିଦଂଷ୍ଟ୍ରକୁ ଆଘାତ କଲେ, ସୁଶୁଭ ଅଗ୍ନିତେଜସ୍କୁ, ସୁଶୀଳ ବାୟୁଶକ୍ରକୁ ଏବଂ ସୁମୁଖ ପ୍ରତର୍ଦନକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଶମ୍ଭୁ ଭୀରଧା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ସୁକୀର୍ତି ଭୀମକର୍ମା ସହ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ସୋମା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ଚଳିଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ର କୌଶଳରେ ଏକାଉଁ ଦେଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ରତ୍ନ ଜନ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବଢି ଚାଲିଥିଲା, ଏହି ସମୟରେ ଋଷି ଗୌରମୁଖ କୁଶ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହେଉଥିଲା, ଅନେକ ସେନା ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ଏହି ବଳକୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟ। ଏହା ଦେଖି ଋଷି ଦ୍ୱାରରେ ଉଭେଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ, ଏବଂ ବସିଗଲାପରେ ରତ୍ନର କାରଣକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏପରେ, ଋଷି ଗୌରମୁଖ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର ମୂଳକୁ ରତ୍ନ ଭାବି, ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାହାପରେ, ଶ୍ରୀହରି, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରେ କଣ କରିବି?” ଋଷି ହାତ ଜୋଡି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ଅଜୟ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ବଳକୁ ଏହାର ସେନା ଓ ଅନୁୟାୟୀ ସହ ବିନାଶ କରନ୍ତୁ।” ତାହାପରେ, ଭଗବାନ୍ ନରାୟଣ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ସୁଦର୍ଶନ ନিক্ষେପ କଲେ, ଏହି ଅପରାଜିତ ବଳ ଉପରେ। ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ସେନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଚକ୍ଷୁ ମିଛିବା ମାତ୍ରେ, ଅନେକ ଭାବରେ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ପରେ, ଭଗବାନ୍ ଋଷି ଗୌରମୁଖଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଏହି ବଳ ବିନାଶ ହୋଇଗଲା।” ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବାକୁ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ। ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପତି ଭଗବାନ୍ ନରାୟଣ ନିବାସ କରିବେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ପୂଜିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏହି ରତ୍ନର ପନ୍ଦର ନେତା କୃତ ଯୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ। ଏହିପରେ, ଭଗବାନ୍ ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଋଷି ଗୌରମୁଖ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ଉତ୍ସାହରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେବାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତିକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଭାବ ଉପଜିଲା—ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେଣୁ ମୁଁ ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ରାମ ନାମରେ ପୂଜିବି। ସୁପ୍ରତିକ କହିଲେ—“ମୁଁ ରାମ, ମାନବର ନାଥ, ଅଜୟ, ପ୍ରାଚୀନ ମୁନି, ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ବିନାଶକାରୀ, ଶିବର ଅବତାର, ମୂଳ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଶରଣାଗତର ଦୁଃଖ ଦୂରକାରୀ, ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଛି।” “ତୁମେ ସମସ୍ତ ତେଜର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତ ତେଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା, ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚ ରୂପ, ଜଳରେ ଚାରି, ଅଗ୍ନିରେ ତିନି, ବାୟୁରେ ଦୁଇ, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହରି, ପରମପୁରୁଷ।” “ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତୁମେ ରାମ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଜଗତର ଆଧାର।” “ଏହି ସଂସାର ମହାସାଗରରେ, ଦୁଃଖ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅସହିଷ୍ଣୁତାର ମହା ମକର ରହିଛି, ତୁମର ସ୍ମୃତିର ନୌକା ଥିଲେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଡୁବି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ରାମ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତପୋବନ ମଧ୍ୟରେ ବି।” “ବେଦ ହରାଇ ଯିବା ସମୟରେ, ହରି, ତୁମେ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥିଲେ; ଯୁଗ ଶେଷରେ, ତୁମେ ଅଗ୍ନି ରୂପ ନେଇଥିଲେ।” “ପ୍ରତି ଯୁଗରେ, ମାଧବ, ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ତୁମେ କୂର୍ମ ରୂପ ନେଇଥିଲେ; ଜନାର୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ତୁମେ ପରମ ବ୍ୟକ୍ତି।” “ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜଣା; ମୁଁ କିପରି ତୁମେ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ପରମ ଆଶ୍ରୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶରଣ ନେବି?” “ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ; ପରେ ତୁମୁଠୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତନାର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।” “ତୁମେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛ; ତୁମେ ନିତ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମପୁରୁଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ଜଗତର ନାଥ, ଶତ୍ରୁ ହତ କରିବାର ଶକ୍ତି, ରାମ ଭାବରେ ନମସ୍କାର।” ଏପରେ, ଭଗବାନ୍ ରାମ ରଜା ସୁପ୍ରତିକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଇ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, “ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ସୁପ୍ରତିକ।” ରଜା ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଦେବମାନେ, ସଂସାର ଶେଷ ସମୟରେ ତୁମର ପରମ ରୂପ ସହ ଏକତ୍ୱ ଦିଅ।” ରଜା ଏପରି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବ ରୂପରେ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ତାହାରେ ଲିନ ହେଇ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଏହି ଭୂମିର ଶାସକ ଅନେକ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଥା ମୁଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବକୁ କହିଥିଲି, ଅନେକ ମାନେ ଏହି କଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ପୁରାଣ କଥା ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିଛି, ସମୁଦ୍ର ଜଳର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଏଠା ଓ ସେଠା ଘଟିଥିବା କଥା ଅପରିମିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ କହିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଏ କହିପାରିବ? ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପର ବିଶାଳତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାରମ୍ଭର ସ୍ମୃତି ମାତ୍ର କହିପାରିବା। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ରର ବାଳି ଗଣନା କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ୍ଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କର୍ମ ଅନେକ ଏବଂ ଅଗଣ୍ୟ। ଏହି ନାରାୟଣ ସଂବନ୍ଧୀୟ ଅଂଶ ମୁଁ କହିଛି, କୃତ ଯୁଗରେ ଘଟିଥିବା କଥା—ଅନ୍ୟ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ଚମତ୍କାରି ଘଟଣା ଦେଖି, ଋଷି ଗୌରମୁଖ ଓ ରତ୍ନଧାରୀମାନେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ କଣ ଫଳ କିମ୍ବା ବର ପାଇଲେ?