ଏକ ସମୟର କଥା, ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ସଉଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।” ଏହାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷ’ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ । ଏହି ପୁରୁଷ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ଯେଉଁ ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ସଂସାରର ପ୍ରଥମ ମାତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅଂଶ । ପୁରୁଷ ନିର୍ଗୁଣ, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିର୍ମଳ । ନିଜ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରଭୁ କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏହି ସଂସାର ତିନି ଗୁଣର ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ । ଯେପରି ଏକ ଲାଲ ଜବା ଫୁଲ ସ୍ୱଚ୍ଛ କ୍ରିଷ୍ଟାଲରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏକ ଅନନ୍ୟ ରୂପ ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମୂଳ ରୂପରେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଭ୍ରମିତ ସଂସାରର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି । ତେଣୁ, ସଂସାରରେ ମହାନତା ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥାଏ । “ଆପଣ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି, ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ନା କହିବେ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଣ୍ଡକୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିନତି କଲେ । ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତେ, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଯେକୌଣସି ଅସାଧ୍ୟ ବର ମାଗ । ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ଯେଉଁ ଆଗ୍ରହ ରହିଛି, ସେ କେବେ ପୂରଣ ହେଉନି ।” ଗଣ୍ଡକୀ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି, ମଧୁର କଥା କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୋ ପୁତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ ।” ପ୍ରଭୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ନଦୀ ନିତ୍ୟ ମୋ ସାଙ୍ଗ ଚାହୁଁଛି, ଏହି ଆଗ୍ରହ କଣ ?” ଏହିପରି ଦୟାରେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ମନରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ । ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ରୂପ ଧରି, ସେ ଗଣ୍ଡକୀ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । “ମୋ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ତୁମେ ସବୁ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେବ । ତୁମେ ବାଚନ, ମନ ଓ ଶରୀରର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ପାପକୁ ଦୂର କରିପାରିବ । ଯେଉଁ ଜଣେ ତୁମ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେକୁ ତୃପ୍ତ କରିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବ । ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିବାସ ପାଇବ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ ।” ଏପରି ବର ଦେଇ, ପ୍ରଭୁ ସେଉଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ପରେ, ମୁଁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଧରି, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ସଫା କରିଦେଲି । ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲି । ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଝରଣା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଏକ ବର ଦେଲେ । ବାଣ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବାଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଳଙ୍କାୟନ ଗୋତ୍ରର ଋଷି ବି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୀଘ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ପାଇଲେ । ଏବେ, ହେ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଓ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବି । ଏହି ଉତ୍ତମ ଭାବନା ବୁଝି, ଦେବତା ମହେଶ୍ୱର ଯୋଗ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ । ଯୋଗ ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ତିନି ଆଖି ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ସେ ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୋ ଉପାସନାରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ । “ଉଠ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଆଗ୍ରହ ସଫଳ ହୋଇଛି । ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏକସାଥି ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲା ।