ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ବଡ ହାହାକାର ଚାଲିଥିଲା। ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ଏହି ଅଜୟ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ବିୟୋଗରେ, ଦୁର୍ଜୟ ନାମକ ରାଜା ନିଜ ସେନା ସହିତ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଶୋଭାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ବିରୋଧୀ ସେନା ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାହା ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ବଡ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ଜାମାତାଙ୍କ ସଂପର୍କରେ କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜାମାତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖି ସେନା ଉତ୍ସାହିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ—ପ୍ରଘାସ, ବିଘାସ, ସଂଘାସ, ଅଶନିପ୍ରଭ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ, ସୁଘୋଷ, ଉନ୍ମତ୍ତକ୍ଷ, ଭୟଙ୍କର, ଅଗ୍ନିଦନ୍ତ, ଅଗ୍ନିତେଜସ, ବାହୁଶକ୍ର, ପ୍ରତାର୍ଦନ, ବୀରାଧ, ଭୀମକର୍ମା ଏବଂ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି—ଏହି ୧୫ ଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଦାନବ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ସେନାର ମହାଯୋଧ୍ଧା ମାୟାବୀମାନେ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ବିରୋଧୀ ସେନା ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦଳ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସୁପ୍ରଭା ପାଞ୍ଚଟି ବିଷାକ୍ତ ସର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଘାସକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ତିନିଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସର ଦ୍ୱାରା ବିଘାସକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ; ସୁରଶ୍ମି ଦଶଟି ସର ଦ୍ୱାରା ସଂଘାସକୁ ଘାତ କଲେ। ଶୁଭଦର୍ଶନ ପାଞ୍ଚଟି ସର ଦ୍ୱାରା ଅଶନିପ୍ରଭକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସୁକାନ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭକୁ, ସୁନ୍ଦର ସୁଘୋଷକୁ ଘାତ କଲେ। ସୁଣ୍ଡା ପାଞ୍ଚଟି ତୀବ୍ର ସର ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମତ୍ତକ୍ଷକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାଲା ସର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ। ସୁମନା ଅଗ୍ନିଦନ୍ତକୁ, ସୁଶୁଭ ଅଗ୍ନିତେଜସକୁ, ସୁଶୀଳ ବାୟୁଶକ୍ରକୁ, ସୁମୁଖ ପ୍ରତାର୍ଦନକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶମ୍ଭୁ ବୀରାଧ ସହିତ, ସୁକୀର୍ତ୍ତି ଭୀମକର୍ମା ସହିତ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ସୋମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା। ଏମିତି ଅନେକ ଯୋଧ୍ୟା ପାରସ୍ପରିକ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନବମାନେ ପୁଣିଥରେ ରତ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିରମାନେ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ହେଲା ଯେ, ଏହି ସମୟରେ ଋଷି ଗୌରମୁଖ ସମିତ୍, କୁଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ବିଧିବତ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗୁଥିଲା, ଅନେକ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟକର ଥିଲା। ଋଷି ଗୌରମୁଖ ଏହା ଦେଖି ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ, ଏବଂ ବସି ରତ୍ନ ମୂଳକ ଏହି ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ବୁଝିପାରିଲେ। ପରେ, ତିନି ଏହି ରତ୍ନକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର ମୂଳ କରି, ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେତେବେଳେ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗରୁଡ଼ାରେ ବସିଥିବା ଦେବତା ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?" ଋଷି ଦୋହାଁଜୋଡି କହିଲେ, "ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି ଅଜୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସେନା, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଯୋଗୀ ସହିତ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତୁ।" ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଭଗବାନ ତାପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଜ୍ୱଳମାନ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନବୀୟ ସେନା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ, ଦୃଷ୍ଟିର ପଟା ଫେରିବା ଠାରୁ ଅଧିକ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ, ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା। ଏହିପରି କରି, ଭଗବାନ ଗୌରମୁଖଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏହି ଦାନବୀୟ ସେନା ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା।" ତେଣୁ, ଏହି ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଏହା ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ। ଏବଂ ମୁଁ, ବିଶ୍ୱଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି; ଏଠାରେ ମୋର ନାମରେ ସଦା ପୂଜା ହେବ। ଏହି ୧୫ ଜଣ ରତ୍ନ-ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ରାଜାମାନେ କୃତୟୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ, ହେ ମୁନି। ଏହିପରି କହି, ଭଗବାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ଋଷି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅତିପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଚାର କରିବା କ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଉଦିତ ହେଲା—ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ରାମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ମୁଁ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ରାମ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରିବି। ସୁପ୍ରତୀକ କହିଲେ, "ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପୁରାତନ ଋଷି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, ଶିବର ଦେହଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ ଏବଂ ତେଜରେ ଅଲଙ୍କୃତ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଦେବ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ତେଜର ମୂଳ; ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତି ଆପଣ ଉପଜାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚଭାବେ, ଜଳରେ ଚାରିଭାବେ, ଅଗ୍ନିରେ ତିନିଭାବେ, ବାୟୁରେ ଦୁଇଭାବେ, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ। ଆପଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ପାଉଛି; ବିଶ୍ୱ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଆପଣ ରାମ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।" "ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତାର ଭୟଙ୍କର ମଗର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ରୂପୀ ତରିଣି ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସେ କେବେ ଡୁବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତପୋବନରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ରାମ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ବେଦ ହରାଇଯିବାବେଳେ ଆପଣ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଯୁଗାନ୍ତରେ ଆପଣ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ସମୁଦ୍ର ମଥନ ସମୟରେ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଆପଣ ସମତୁଳ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।" "ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନେବି? ଆପଣ ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ତାହାପରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନାର ଗୁଣ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।" "ଆପଣ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣ ନିତ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱର।