ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ହେଉଥିବା ନାରାୟଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଜଳକୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ଜଳ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ନାରାୟଣ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅବଚେତନ ମନରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚ ଧରଣର ଅଜ୍ଞାନ—ତମସ, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧ—ବିକାଶ ପାଇଲା। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧରଣର ଅଜ୍ଞାନ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ନିର୍ମିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅବିକ୍ୟାତ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥିଲା, ଏହା ଉଭୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଅପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାବର ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ତିନି ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ପାର୍ଶ୍ୱ ଦିଗକୁ ବହୁଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପଶୁମାନେ ଆଦି ହୋଇ ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଠିକ୍ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ବିବେଚନା କଲେ। ତାପରେ, ‘ଉର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମକ ତିନି ପ୍ରକାରର ଏକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳିତ। ଏଠୁ ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଉର୍ଧ୍ୱ ଗତି କରନ୍ତି। ପୁନି, ପ୍ରଜାପତି ଏକ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ବିଚାର କଲେ। ଏହାପରେ, ସେ ‘ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ (ଅଧୋ-ଗତି) ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଠାରୁ ମାନବମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ଏହି ମାନବମାନେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରକାଶରେ ପ୍ରବଳ, କିନ୍ତୁ ତମସ ଓ ରଜସ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ। ଏହି କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଓ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରତ ରହନ୍ତି। ଏଭଳି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରଥମ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର, ତୃତୀୟ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି, ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିଜ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ଥାବରମାନେ ପ୍ରମୁଖ ମନାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ଏହି ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ଦ୍ୱାରା ନାମିତ। ଏହିପରି, ‘ଉର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍’ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏବଂ ସପ୍ତମ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଦୟାମୟ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ ଦ୍ୱୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମଧ୍ୟରୁ, ପାଞ୍ଚଟି ‘ବୈକୃତ’ (ବିକୃତ) ଏବଂ ତିନିଟି ‘ପ୍ରକୃତ’ (ପ୍ରାକୃତିକ) ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ଏବଂ ନବମ ‘କୌମାର’ ସୃଷ୍ଟି ଦୁଇଟି ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣ। ଏଭଳି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି ନବ ସୃଷ୍ଟି—ପ୍ରକୃତ ଓ ବୈକୃତ—ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ବିବୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ? ତାପରେ ପୃଥିବୀ ପଚାରିଲେ: ହେ ଦେବ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ନବ ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏହା କିପରି ବିକାଶ ପାଇଲା? ମୋତେ କୁହ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ। ତେବେ ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୱୀ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ପରେ ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପ୍ରଚେତା, ଭୃଗୁ, ଦଶମ ନାରଦ ଓ ବହୁତ ତପଃଶୀଳୀ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତିର ପଥରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ, ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ (ନାରଦ ବ୍ୟତୀତ) କର୍ମର ପଥରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ଯିଏ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଏହି ଚରାଚର ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଉପଜିଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭୃକୁଟିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଜନକ ରୂପରେ, ଅର୍ଧ ପୁରୁଷ ଓ ଅର୍ଧ ନାରୀ ରୂପେ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରିବାକୁ କହିଲେ, ତେଣୁ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ପରେ, ତିନି ନିଜକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ—ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ। ପୁରୁଷ ଭାଗକୁ ଦଶ ଭାଗ ଓ ଏକାକି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଏଥିରୁ ଏଗାରଟି ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ସୃଷ୍ଟିର କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କୁହିଦେଲି, ଏବେ ଯୁଗମାନଙ୍କ ମହିମା କୁହେବି। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗରେ, ମହାତ୍ମାମାନେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଚକ୍ରରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ମାନବମାନେ ଚାଁହିପାରିବା ଚାରିତ୍ରରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଏଠି, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ରାଜା ମହାଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ବହୁ ପୁତ୍ରମାନେ (ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ) କୁ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରି, ସେ ନିଜେ ଶୁଭ୍ର ଭୂମିକୁ ଯାଇ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆସନ ଓ ପାଦ୍ୟ ଦେଲେ, ଶୁଭବାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଚିତ ଶବ୍ଦରେ ଆଲୋଚନା କଲେ। ଆଲୋଚନାର ଶେଷରେ, ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ପଚାରିଲେ: ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏଇ କୃତ ଯୁଗରେ ଆପଣ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣିଛନ୍ତି କି?