ସମୟର ରୂପରେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଏବଂ ଭୟାନକ ସ୍ୱଭାବର ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କର ରଜୋଗୁଣୀ ରୂପକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ; ତମୋଗୁଣୀ ଭାବରେ ତିନି ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ତିନି ରୂପରେ ସଂସାରର ଉତ୍ପାଦନ, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରିଥିବା ମହେଶ୍ୱର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ଏହା ପରେ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ନାମରେ ତିନି ରୂପ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ଏହି ତିନି ରୂପରେ ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ, କୃତୟୁଗରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଥିଲେ। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ତିନି ରୁଦ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ; ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞର ଅବତାର ହେଲେ; କଳିୟୁଗରେ ନାରାୟଣ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ଏବେ, ମନୋହର କଟିଯୁକ୍ତେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ କିପରି ଘଟିଥିଲା ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣାଇବି। କୃତୟୁଗରେ ସୁପ୍ରତୀକ ନାମକ ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁଇଁଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏକାପରି ରୂପବତୀ ଓ ମନୋହର। ରାଜା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଁଜଣ ରାଣୀଙ୍କୁ ରୁ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ପୁଆ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ, ତିନି ଚିତ୍ରକୁଟ ପାହାଡରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଆତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଉଚିତ ବିଧିରେ ପୂଜା କରି ଖୁସି କଲେ। ଏହି ଋଷି, ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ଉପସ୍ଥାନ ଦେଖି, ବର ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ହାତୀରେ ବସି ଦେବତାମାନଙ୍କ ବଳକୁ ନେଇ ଚିତ୍ରକୁଟକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନରେ ଖୁସି ହେଲେ କିନ୍ତୁ ବାହାରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦେଖାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। “ତୁମେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛ, ମୂଢ ଦିବ୍ବରାଜା, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ତୁମର ରାଜ୍ୟରୁ ବାହାରି ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ିବ।” ଏପରି କ୍ରୁଧ୍ଧରେ ଦେବରାଜାଙ୍କୁ କହି, ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ: “ତୁମର ପୁଅ ଶୂର ହେବେ।” “ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରୂପବନ୍ତ, ଚମକିଲା, ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କର କଳା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ହେବେ; ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନି ଅଜୟ ଏବଂ ଅତି ପ୍ରବଳ ରାଜା ହେବେ।” ଏପରି କହି ଋଷି ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କଲେ; ସମୟ ଅନୁସାରେ ସେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ପୁଅ ଦୁର୍ଜୟ ନାମରେ ଜନ୍ମିଲେ, ଅତି ପ୍ରବଳ; ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ନିଜେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀରର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମୀ ଦୁର୍ବାସା ଥିଲେ। ଋଷିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ, ଦୁର୍ଜୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜଣା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ କୀର୍ତିମତୀ ନାମରେ ଥିଲେ, ଶୁଭା; ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ ଥିଲେ, ବେଦ ଓ ଶାଖାରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ। ଅନେକ ଦିନ ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ସେ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ହେଇ, ବାରାଣସୀ ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଳିକ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ଦେଇ ନିଜେ ଚିତ୍ରକୁଟ ପାହାଡକୁ ଗଲେ। ଦୁର୍ଜୟ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ସେନା ମିଳି ରାଜ୍ୟ ନେଇ, ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କିପରି କରିବି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦୁର୍ଜୟ ଏକ ବଡ଼ ସେନା ସଂଗଠନ କଲେ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ; ଉତ୍ତର ଦିଗର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଥିଲା। ଭାରତ ନାମକ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜିତିଲେ, ଯାହା ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟ; ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜିତିଲେ। ଏହା ପରେ, ହରିବର୍ଷ ନାମକ ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଓ କୁରୁଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଜିତିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମେରୁର ମଧ୍ୟ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜିତିଲେ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଦ୍ୱୀପକୁ ଜିତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବରାଜାଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଆଗେ ଆଗେ ଗଲେ। ମେରୁ ପାହାଡରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ନାରଦ ଋଷି ଦୁର୍ଜୟଙ୍କର ବିଜୟ ବାର୍ତ୍ତା ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ, ଗୁହ୍ୟକ, କିନ୍ନର ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେବରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚନା ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ଦଳନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ମେରୁ ପାହାଡ ଛାଡ଼ି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଦେବରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଘଟଣା ଘଟିବାକୁ ଯାଉଥିଲା। ଦୁର୍ଜୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜିତି ଫେରିଲେ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡର ଉତ୍କଳ ତଳରେ ତାଙ୍କର ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ସମୟରେ ଦୁଇ ଆଶ୍ରମୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଆସିଲେ, ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ କହିଲେ: “ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛ, ଲୋକପାଳ ବିନା ବିଶ୍ୱ ଚଳିନାହିଁ। ତେଣୁ ଆମକୁ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁର୍ଜୟ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ?” ତେବେ ଦୁଇଁଜଣ ଶତ୍ରୁ ଦଳନକାରୀ କହିଲେ: “ଆମେ ଅସୁର ବିଦ୍ୟୁତ୍ସୁ ଓ ବିଦ୍ୟୁନ୍ନ, ଆପଣ ଆଦର କରିଥିବା।” “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଆମେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଓ ଉଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କରିବା।” ଦୁର୍ଜୟ ଏହିପରି କହିଲେ, ସେମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଲୋକପାଳ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ପାହାଡରେ ସେମାନଙ୍କର ଅତି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନନ କରାଯିବ; ଦୁର୍ଜୟ ମନ୍ଦାର ପାହାଡରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବେ। ଦନଦାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ, ନନ୍ଦନ ଭୂମି ସମାନ, ଦୁର୍ଜୟ ଭମ୍ରଣ କରି ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଦୁଇ ଜଣ ଅତି ରୂପବତୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କନ୍ୟା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖି ଦୁର୍ଜୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି, “ଏହି ଶୁଭ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା କିଏ?” ଭାବି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଦଢ଼ିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଦୁଇ ଆଶ୍ରମୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ।