ବସୁନ୍ଧରା ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ସଦା ଏହାକୁ ମୋ ମାୟା ବୋଲି କହୁଛ, ହେ ଦେବ! ମୁଁ ଏହି ମାୟାର ଅର୍ଥ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସତ୍ୟଟି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଦେବତା ସ୍ମିତ ମୁହଁରେ ବସୁନ୍ଧରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛ, ଏହା ପାଇଁ ବେଉଁକା ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଭୋଗୁଛ? ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ମୋ ମାୟା ବିଷୟରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଏକ ଜମି ଶୁଷ୍କ ହେବା—ଏହି ମୋ ମାୟା; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱିପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏନାହିଁ—ଏହି ମୋ ମାୟା। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶିତଳତା ଆସିଲେ, ଏହି ମୋ ମାୟା। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ଏହି ମୋ ମାୟା। ଏକ ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି ମୋ ମାୟା; ଆତ୍ମା ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଜନ୍ମ ପରେ ସେ ସବୁକିଛି ଭୁଲିଯାଏ—ଏହି ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାୟା। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅନ୍ୟେଠିକୁ ଯାଏ—ଏହି ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାୟା। ଉଙ୍ଗୁଳି, ପା, ହାତ, ମୁଣ୍ଡ, ମାୟା, କାନ, ଆଖି, ଖପର, ଲଳାଟ, ଜିହ୍ବା—ଏହି ସବୁ ମୋ ମାୟାର ଶକ୍ତି। ଯେଉଁ ଜୀବ ଖାଏ, ତାହା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପାଚିତ ହୁଏ; ପିଇଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୋ ମାୟାର ଅଂଶ। ସମସ୍ତ ଋତୁରେ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବର ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତି ଅଛି। ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ଜଳ ଅଛି, ଏହି ସବୁରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଅବସ୍ଥିତ। ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ପୋଖରି ଓ ହ୍ରଦ ପ୍ରଚୁର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ହିମାଳୟର ଶିଖରରୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହିଯାଏ। ମେଘ ଲୁଣ ଭରିତ ସାଗରରୁ ଜଳ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। କିଛି ଜୀବ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବଡ଼ ଔଷଧ ଖାଉଛନ୍ତି। ଔଷଧ ଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଗଠିତ ହୁଏ, ପରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନାଶ ଆସେ—ଏହି ମୋ ମାୟାର ଶକ୍ତି। ଏହି ମୋ ମାୟାର ଶକ୍ତି, ପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟପ୍ତ। ଏଠାରେ ମୁଁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପୁନପୁନ ଅମୃତ ମୁକ୍ତ କରେ। ଗରୁଡ଼ ରୂପେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ମୁଁ ନିଜକୁ ନିଜେ ବହି ଯାଏ। ଏହି ମାୟା ରଚି, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରେ। ଅଙ୍ଗିରସ ମାୟା ଧାରଣ କରି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ। ଭାରୁଣ ମାୟା ଧାରଣ କରି ମୁଁ ବଡ଼ ସାଗରକୁ ରକ୍ଷା କରେ। କୁବେର ମାୟା ଧାରଣ କରି ମୁଁ ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଶାକ୍ର ମାୟା ଧାରଣ କରି ମୁଁ ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରିଥିଲି। ମେରୁ ପର୍ବତ ମାୟାରେ ତିଆରି କରି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବହି ଯାଏ। ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ଜଳ ପାନ କରେ। ଲୋକେ ଯଦି ପଚାରନ୍ତି—‘ସେ ଜଳ କେଉଁଠି ରହିଛି?’—ତାହା ମୋ ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଅଟବାରେ ଔଷଧ ରୂପେ ରହିଥାଏ। ରାଜସୀ ମାୟା କରି ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ହେ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ମାୟା ରଚିଥାଏ। ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ମାୟାର ରୂପ ତିଆରି କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ପୂରଣ କରେ।