ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣ ନାମକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ்ୟାଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ, ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ବିଶାଳ ்ୟାଜ୍ଞ କରି, ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଥୀ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏପରି ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଲା, ଶେଷରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଅନେକ ହସ୍ତ, ଉଦର, ମୁଖ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—“ବରମାଗ, ହେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବଗଣ, କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ? ମୋତେ କୁହ।” ତେବେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋବିନ୍ଦ, ଆପଣଙ୍କର ଦୟାବଳେ ଆମେ ଦେବତା ଅଛୁ। ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମାରୁତ ଓ ପିତୃଗଣ—ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ଆମକୁ ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ କରିଦିଅ।” ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେପରେ, ମହାଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରି ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ କରିଦେବି।” ଏହିପରେ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ତିନି ଭାଗରେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସେ ତିନି ରୂପରେ ବିଶ୍ୱର ଧାରକ ହେଲେ। ମହେଶ୍ୱର ତିନି ପ୍ରକାର ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବେଦ ପାଠ କରିବା ଓ ்ୟାଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। କେଶବ ନିଜ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ରଜ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ କ୍ରୂର କାଳ ରୂପେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭାବେ ନିଜ ରଜ ଭାବକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିଥାନ୍ତି; ତମ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ବାସ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏଭଳି ତିନି ଭାଗରେ ବିଶ୍ୱର ଧାରକ ହୋଇ, ମହେଶ୍ୱର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ ନାମରେ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ ହେଲେ। ଏବଂ କୃତୟୁଗରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସେ ରୁଦ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞମୟ ଭାବେ ଦେହାବଧାନ କଲେ; କଳିଯୁଗରେ ନାରାୟଣ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏବେ, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ କୃତ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି, ଶୁଣ। କୃତୟୁଗରେ ସୁପ୍ରତୀକ ନାମକ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ମାନ୍ୟା ରାଣୀ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା ଓ କାନ୍ତିମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଜଣ ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଝିଅ ଦେଇଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ସେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମହାର୍ଷି ଆତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସେବା ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁନି ଆତ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ମନେ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଏୟାରାବତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦେବସେନା ସହ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନି ଭିତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦେବରାଜ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଲେ: “ହେ ମୂର୍ଖ ସ୍ୱର୍ଗପତି, ମୋତେ ଅବମାନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମର ସିଂହାସନ ହରାଇ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ବାସ କରିବେ।” ଏହିପରି କ୍ରୋଧରେ ଦେବରାଜଙ୍କୁ କହି, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ: “ତୁମର ପୁତ୍ର ବଳବାନ୍ ଓ ଧୃଡ଼ ହେବେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ରୂପ, ତେଜସ୍ବୀ, ଶସ୍ତ୍ର ଚତୁର, ଶୌର୍ୟ ଖ୍ୟାତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କର କଳା ଓ କୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବେ। କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଜୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେବେ।” ଏହି ଭାବରେ ମୁନି କହି ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ତାଙ୍କ ରାଣୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କଲେ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଦେଲେ। ସେଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ ହେଲା ଦୁର୍ଜୟ, ଯେଉଁଥିଲେ ବଳଶାଳୀ। ମୁନି ନିଜେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ—ସେ ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ତାପସ, ଶୁଦ୍ଧ ଦେହୀ ଥିଲେ। ମୁନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ, ସେଇ ପୁତ୍ର ଶାନ୍ତ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ କୀର୍ତ୍ତିମତୀ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳନ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖି, ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ନିଜେ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ପରେ, କାଶୀର ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ନିଜେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦୁର୍ଜୟ ବୃହତ୍ ରାଜ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସେନା ସହିତ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର କରିବା ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ସେନା ସଂଗଠନ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଭିମୁଖୀ ହେଲେ; ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ଦିଗ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲା। ଭାରତ ନାମକ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଦେଶ ଜୟ କରି, କିମ୍ପୁରୁଷ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ବଶୀଭୂତ କଲେ। ପରେ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହରିବର୍ଷ, କୁରୁଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ମେରୁର ମଧ୍ୟଭାଗ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଜୟ କଲେ। ଏପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଜୟ କରି, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦେବରାଜଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଏବେ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନାରଦ ମୁନି ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଅସ୍ଥିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ, ଗୁହ୍ୟକ, କିନ୍ନର ଓ ଦୈତ୍ୟ ଉପରେ ବିଜୟ ବିବର୍ତନ କଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ସହିତ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଶୀଘ୍ର ନରଲୋକକୁ ଆସିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର ରହିଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ସଂପର୍କରେ ଏକ ବଡ଼ ଘଟଣା ଘଟିବାକୁ ଯାଉଥିଲା।