ଏହି ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲି; ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଇ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସଂରକ୍ଷକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତିନି କିଛି ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅସହାୟତାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି କ୍ରୋଧରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଦିରେ ଏକ ଶିଶୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ଶିଶୁ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ଶିଶୁ ଏହି କଥା କହିଲା: "ମୋତେ ଏକ ନାମ ଦିଅ।" ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କର, ହେ ଶୁଭଙ୍କର।" କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ଏହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତିନି ଜଳରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତିନି ନିଜ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏହିପରି ତିନି ନିଜ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏଭଳି, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ, ପୃଥିବୀ ନିଜ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଦେବତାଗଣଙ୍କର ନାଥ, ମୁଁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ନାରାୟଣ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ କିପରି ଆରମ୍ଭରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ?" ଏହାର ଉତ୍ତରରେ, ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: "ନାରାୟଣ ରୂପରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ, ହେ ପୃଥିବୀ।" ଏହିପରି, ପୂର୍ବ କ୍ରମର ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରାତିର ଶୟନରୁ ଜାଗିବା ପରେ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ନାରାୟଣ ସମସ୍ତରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ଉତ୍ତମର ଉତ୍ସ; ଶ୍ରୀଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ, ଆଦିହୀନ ଏବଂ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ। ଏଠାରେ, ନାରାୟଣ ସଂପର୍କରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରାଯାଏ: "ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ଦେବତା ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶର କାରଣ।" ଜଳକୁ 'ନାରା' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜଳ ନରର ସନ୍ତାନ; ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କରି ଥିଲା, ତେଣୁ ତିନି 'ନାରାୟଣ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରୁଥିବା ବେଳେ, କ୍ରମର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅଜାଣା ଭାବରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ବ୍ରହ୍ମମୋହ, ତମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ରୂପର ଅଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ; ଏହା ଚେତନା ବିହୀନ ଥିଲା, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ହୋଇନଥିଲା, ଏହାର ଗୁଣ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜାଣିବେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହାର ଧାରା ତିର୍ଯ୍ୟକ ଭାବରେ ବହିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତିର୍ଯ୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍' କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପଶୁ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଠିକ ପଥରୁ ଭ୍ରମିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି 'ତିର୍ଯ୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍' କୁ ବିଫଳ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। 'ଉର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍' ସୃଷ୍ଟି ତିନି ରୂପରେ ଅଛି, ଏହା ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା; ଏଠାରୁ ଦେବଗଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ଉପରକୁ ଚଳନ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ; ପ୍ରଥମିକ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିଫଳ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ, ଲୋକେ 'ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ୍' ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏଠାରୁ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ସଠିକ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏହି ମାନବଗଣ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଅଧିକ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ରଜୋଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ବହୁଳ, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ। ଏହିପରି, ହେ ଶୁଭାଦ୍ୟାୟି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା କହିଛି: ପ୍ରଥମ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି। ତୃତୀୟ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି, ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି; ଏହିପରି, ଏହା ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ। ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରଥମିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରଥମିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ 'ତିର୍ଯ୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍' ଏହିପରି ନାମିତ। 'ଉର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍' ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ, ମାନବ ସୃଷ୍ଟି; ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ଦୟାର, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମୋଗୁଣରେ ମିଶ୍ର। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଟି 'ବୈକୃତ' ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ତିନିଟି 'ପ୍ରକୃତି' ସୃଷ୍ଟି; ନବମ 'କୌମାର' ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକୃତି ଓ ବୈକୃତ ଉଭୟ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନବଟି ସୃଷ୍ଟି—ପ୍ରକୃତି ଓ ବୈକୃତ—ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ? ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନବ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହା କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ହେ ଦେବ? ଏହି କଥା କହ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ।" ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ: "ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ତପସ୍ୱୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାପରେ ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭାରେ, ପ୍ରଚେତସ୍, ଭୃଗୁ, ନାରଦ ଦଶମ, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସନ ମାର୍ଗରେ ଲିନ ହେଲେ; ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ (ନାରଦ ଛାଡ଼ି) କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଲିନ ହେଲେ। ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ଯିଏ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସରେ ଏହି ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।