ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଭୁ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧରି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ତାଙ୍କ ଦେହର ଅଭିଭାସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇଯାଇଲା। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଭୁ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ—“ବେଦ ଓ ତର୍କରେ ଅଗୋଚର, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ନାରାୟଣ, ସାର୍ବଜନୀନ ଦେହଧାରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ଭୟତାର ଅବତାର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ଅଂଶ; ଜଳରେ ବସି, ଅନ୍ନଦୂତି ନୟନର ମାଳିକ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ; ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପକୁ ଛାଡି, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଅନନ୍ତ ଦେହରେ ଆପଣ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଆପଣ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ। ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ମନ ଆପଣଙ୍କ ପୁରାତନ ଦେହର ଅଂଶ; ଅପରାଧ ହେଲେ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ଦେବତାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତେ ଦୂତିମାନ। ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଦିବ୍ୟ ଓ ବିରୋଧାଭାସୀ—ଭୟଙ୍କର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧୁର କଣ୍ଠ, ପାହାଡ଼ ସମ ଦୂତିମାନ; ପୁରାତନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ଆମକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଅଚ୍ୟୁତ, ତୀବ୍ର ଦୂତିମାନ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ; ଭୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଦେହକୁ ଦେଖୁଛୁ; ବିଶ୍ୱରେ ଆପଣ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ପୁରାତନ ଦେହ ନାହିଁ। ବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଏହିପରି ସ୍ତୁତି କଲେ, ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ବସି ନିଜ ଦେହ ଧରି ବେଦ, ଉପନିଷଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି, ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଅଚଳ ଦେହରେ ଲୀନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୁଏ; ଚଳ ଦେହରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶ୍ରୀ ଵରାହ ଏହିପରି କହିଲେ—“ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୂଳ ଭାବରେ ବସିଥିଲି; ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି ଫଳିଗଲା।” ସୃଷ୍ଟି ବୃଦ୍ଧି ହେଲା ପରେ, ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣ ନାମକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦେଶରେ, ବଡ଼ ଯଜ୍ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଏବଂ ନିଜର ଉପାସ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ଏହିପରି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ—ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ଅନେକ ହାତ, ଉଦର, ମୁଖ, ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସମ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“କଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ? ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କଣ? ଆପଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋବିନ୍ଦ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଆମେ ଦେବତା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛୁ; ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ଆପଣ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ, ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି; ଆମକୁ ଏଠାରେ ଉପାସ୍ୟ କରିବାଯୋଗ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ, ହରି—ଯୋଗର ମହାପ୍ରଭୁ—“ମୁଁ ତୁମମାନେ ଉପାସ୍ୟ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିଦେବି,” କହି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରି, ମହେଶ୍ୱର ତିନି ପ୍ରକାରର ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ରୂପକୁ ପୂଜା କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବେଦ ପାଠ କରି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ କରିବା ଉଚିତ; କେଶବ ନିଜ ଅଂଶରେ ରଜ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସମୟ ରୂପରେ, ତୀବ୍ର ଭାବରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ହୋଇ, ନିଜ ରଜ ଭାବକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ; ତମ ଭାବରେ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ଏହିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରି, ମହେଶ୍ୱର ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କଲେ; ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ ନାମରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏବଂ କୃତ ଯୁଗରେ ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଥିଲେ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ରୁଦ୍ର ଭାବରେ, ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ, କଳି ଯୁଗରେ ନାରାୟଣ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏବେ, ମଧୁର କଟିଧାରିଣୀ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ କହିବି, ଶୁଣ। କୃତ ଯୁଗରେ ସୁପ୍ରତୀକ ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁଇଁଜଣେ ମଧୁର ଓ ମନୋହର। ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା—ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା ଓ କାନ୍ତିମତୀ; ରାଜା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ବି, କୌଣସି ରାଣୀରୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଆତ୍ରେୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଶୁଭ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଋଷି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ଉପଚାର ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ଆତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହିପରି କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ହାତୀରେ ଦେବସେନା ସହ ଆସିଲେ, ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ଦେବତାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଲେ—“ଅପମାନ କରିଛ, ମୂଢ଼ ଦେବନାଥ, ତୁମେ ତୁମ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ବସିବା।” ଏହିପରି କହି ଦେବନାଥଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲା ପରେ, ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମର ପୁତ୍ର ଶୂର ହେବେ।” ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଦୂତି, ଶସ୍ତ୍ର ନିପୁଣ, ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାର ଏସ୍ଟ୍ର ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଜୟ, ବଳଶାଳୀ ରାଜା ହେବେ—ଏହିପରି ଋଷି କହି ବିଦାୟ ହେଲେ। ତାପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ନିଜ ରାଣୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାକୁ ଗର୍ଭବତୀ କଲେ; ସମୟ ଅନୁସାରେ ସେ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଜୟ ନାମକ, ବଳଶାଳୀ; ଋଷି ନିଜେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଲେ—ସେ ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ତପସ୍ବୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଦେହ। ଋଷିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ପୁତ୍ର ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅଧିଗମ କରିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ମହାରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ କୀର୍ତିମତୀ, ଶୁଭ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବେଦ ଓ ଶାଖାରେ ପାରଙ୍ଗତ।