ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ପରମ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଭଗବାନ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ନିଜ ମାପରୁ ଏକ ଆକୃତି ଗଠନ କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଠିଆ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ବିଭକ୍ତ ହେବା ପରେ, ଭୂଲୋକ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଜଗତ୍ ଦେଖାଦେଲା, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ; ସେଠି ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ପଦ୍ମ କୋଶରେ ବସିଲେ। ଏହି ଭଗବାନ ନାରାୟଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉଜ୍ୱଳତା ସହିତ, ନିଜ ନାଭିରୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ‘ଅ’ ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ‘ହ’ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ନିରାକାର ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ସେ ଚାରିଦିଗକୁ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଇଲେ; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଅପାର ଆତ୍ମା ପୁଣି ଆଧାର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତନରୁ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକ ବିଶାଳ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ଡାହାଣ ଆଖିରୁ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ, ବାମ ଆଖିରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୀତଳତା। ଏହି ଦେଖି, ପରମେଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗଠନ କଲେ; ଏହା ପରେ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ବାୟୁ, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏଠାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଚଳିଛି, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି; ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅଗ୍ନିରୁ ମହାଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କ ତେଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପରମ କାରଣ; ତାଙ୍କର ବାହୁ ଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ତେଜ ବି ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କର ଉରୁ ଠାରୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ, ପାଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ରମାନେ; ତାପରେ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବକୁ ନେଇ, ସେ ଭୂଲୋକକୁ ପୂରଣ କଲେ, ମଧ୍ୟଲୋକକୁ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦେଇ ପୂରଣ କଲେ। ଏହିପରି ମହର୍ଲୋକକୁ ସେ ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ପୂରଣ କଲେ; ଜନଲୋକକୁ ବୈରାଜମାନେ ସହିତ ପୂରଣ କଲେ। ତାପରେ ତପୋଲୋକକୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦେଇ, ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଅମୃତ ଦେବତାମାନେ ଦେଇ ପୂରଣ କଲେ। ଏପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ନିଜ କଳ୍ପରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ସଚେତନ ରହିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ, ଭୂଲୋକ, ମଧ୍ୟଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତିନୋଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଭଗବାନ ଶୟନ କଲେ, ସେହି ସମୟକୁ ତାଙ୍କର ରାତି ବୋଲି ମନାଯାଏ; ତେବେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହୋଇ, ପ୍ରଳୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ରାତି ପରେ, ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ ଉଠି, ଚାରି ବେଦ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମାତାମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବେଦମାନେ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକପଥ ଓ ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଅଜ୍ଞାନ ନିଦ୍ରାରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ଭଗବାନ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏଠି ବେଦ ନାହିଁ।’ ତାପରେ, ବେଦମାନେ ନିଜ ରୂପ ‘ଜଳ’ରେ ବିଲୀନ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଭଗବାନ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଭାବି, ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ସହିତ, ଏକ ବିଶାଳ ମାଛ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଭଗବାନ ପାଣିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନେ ପାଣିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତୁରନ୍ତ ପାଣି ମହାପୃଥିବୀଧାରୀ ରୂପରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା; ଦେବମାନେ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ‘ଓ ବେଦ ଓ ତର୍କର ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ମାଛ ରୂପ ନାରାୟଣକୁ ନମସ୍କାର; ଶ୍ରୁତିମଧୁର, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ଭୟତାର ଧାରକ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ତୁମର ରୂପ; ସମସ୍ତ ଜଳରେ ବସିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଧାରୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଆମେ ତୁମ ଶରଣେ, ମାଛ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ଅନନ୍ତ ରୂପ ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛ; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଆମେ ତୁମର ଶରଣାଗତ। ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ମନ ତୁମ ପୁରାତନ ଶରୀରର ଅଂଶ; ହେ ପଦ୍ମନୟନ, ଆମ ଭକ୍ତି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କ୍ଷମା କର—ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଜ୍ୱଳ। ତୁମର ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ବିରୋଧାଭାସୀ—ଭୟଙ୍କର ହେଉଛି, ତଥାପି ମଧୁର କଣ୍ଠସ୍ୱର, ପାହାଡ଼ ପରି ବିଶାଳ; ହେ ପୁରାତନ ଦେବେଶ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ଆମକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଅ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ହେ ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଶରଣାଗତ; ଭୟରେ ତୁମର ଏହି ରୂପକୁ ଦେଖୁଛୁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରାତନ ଦେହଧାରୀ ନାହିଁ। ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରାଯିବା ସମୟରେ, ଜଳରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବେଦ, ଉପନିଷଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଲେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅବିକଳ ଅଛି; ସେ ଅବ୍ୟୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି କି, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯଦି ବିକାରୀ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଧାରକ, ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ପେଲା। ସୃଷ୍ଟି ବଢ଼ିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣ ନାମକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଦେବମାନେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଓ ଉପାସ୍ୟ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଭଳି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ସମୟରେ, ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବହୁ ବାହୁ, ପେଟ, ମୁଁହ, ଓ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ‘କହ, କ’ଣ କରିବାକୁ ହେଉଛି? ଆପଣମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛନ୍ତି କି?’ ଦେବମାନେ କହିଲେ: ‘ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ! ତୁମର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଅଛୁ। ମାନବ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଏ ନାହିଁ।