ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯିଏଙ୍କର ମାୟାରେ ତିନି ଲୋକ ବିଚରଣ କରୁଛି, ଯେପରିକି ଏକ ଅଗ୍ନି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରେ, ସେହି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଠି ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି—ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ। ସେହି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଏହି ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାଁଠୁ ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ହରା। ଯାଁଠୁ ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ୟ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପୀ ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ବିଷ୍ଣୁ ମୋର ଶୁଭ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ବିଶ୍ୱରୂପୀ ନାରାୟଣ କ’ଣ କରିଥିଲେ? ମୁଁ ସତ୍ୟ ସହିତ ସେଥିରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେବେ ଶ୍ରୀ ବରାହ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ନାରାୟଣ ଥିଲେ; ହରି ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ। ସେ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କିଛି କରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଲା, ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହାକୁ ‘ଅସୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ପରି ଅଭିଭାସିତ ହେଲା। ସେହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଚାର ଭାବରେ ପରିଣତି ହେଲା; ଯାହାକୁ ‘ଉମା’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସେ ସଦା ମାନବମାନ୍ୟେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ସେ ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ହୋଇ, ପୃଥିବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଭୂଃ ଭୂଵଃକୁ, ସେଉଁଠାରୁ ସ୍ୱଃ, ଏବଂ ପରେ ମହଃ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏପରେ ଜନ ଓ ତପ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଲୟ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଣିମାଳାର ସୂତା ପରି ଏକ ତନ୍ତୁରେ ଗଁଠି ହୋଇ ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ସଂସାର ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା ନାହିଁ, କେବଳ ପବିତ୍ର ଏକ ଧ୍ୱନି ରୂପେ ବ୍ୟାପିତ ଥିଲା, ସେହି ଆଦିରୂପ ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍କର ନିଜେ ହରି ଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହି, ମନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ମାନକ ଅନୁସାରେ ଏକ ଆକୃତି ଗଠନ କଲେ। ସେହି ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ଦ୍ୱିଭାଗ ହେବା ପରେ ଭୂଲୋକ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଆଉ ଏକ ଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିତ କରି, ପଦ୍ମ ମୁଡିରେ ବିରାଜିତ ହେଲେ। ସେହି ଦେବ ନାରାୟଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ, ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଅକ୍ଷର ‘ଅ’ ଓ ‘ହ’ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଅରୂପ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ସେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଗାଇଲେ; ସେଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଅପାର ଆତ୍ମା ପୁନି ଆଧାର ବିଚାର କଲେ। ବିଚାର କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଭା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା: ଡାହାଣୁ ଆଗ୍ନି ପରି, ବାମୁ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୀତଳ। ସେଠାରୁ ପ୍ରଭୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେହି ବାୟୁ ଏଵଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଭୁ ହୃଦୟରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି; ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିରୁ ମହାଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ; ତାଙ୍କର ବାହୁଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଭା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କର ଜଂଘାଠାରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଏବଂ ପାଦଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପରେ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ଆକାଶ ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଭରିଦେଲେ। ମହର୍ଲୋକକୁ ଏହି ଜନ୍ତୁ ଓ ସନକାଦି ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଦେଲେ; ଜନଲୋକକୁ ବୈରାଜ ମାନେ ଦ୍ୱାରା। ତାପରେ ତପୋଲୋକକୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଓ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଅମୃତ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଦେଲେ। ଏପରି ସୃଷ୍ଟି କରି, ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ କଳ୍ପରେ ଜାଗ୍ରତ ରହି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ଭୂଲୋକ, ଆକାଶ ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଏହି ଜଗତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ। କିନ୍ତୁ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ପ୍ରଭୁ ଶୟନ କଲେ, ଏହାକୁ ତାଙ୍କର ରାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବେ ସେଇ ତିନି ଲୋକ ଲୟ ହୁଏ, ପ୍ରଳୟ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, କମଳନୟନ ଭଗବାନ୍ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଚାରି ବେଦ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମାତୃକା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଏପରି ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବେଦ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ ବିଚାର କଲେ: "ଏଠି ବେଦ ନାହିଁ।" ସେ ବିଶ୍ୱର ପଥ ଓ କ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟା ନିଦ୍ରାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏବେ, ବେଦ ନିଜ ରୂପ 'ଜଳ' ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ସେଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ସାଥିରେ, ବଡ଼ ମାଛ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଦେଲା; ଭଗବାନ୍ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ଜଳ ମହାପୃଥିବୀଧାରୀ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା; ଦେବତାମାନେ ମାଛ ରୂପୀ ଭୂଧର ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ଓ ବେଦ ଓ ତର୍କର ଅପରାଗମ୍ୟ, ନାରାୟଣ, ମାଛ ରୂପୀ, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ଭୟତାର ଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଆପଣଙ୍କର ରୂପ; ସମସ୍ତ ଜଳରେ ବିରାଜିତ, ସୁନ୍ଦର ନୟନ; ବିଷ୍ଣୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ମାଛ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ; ଏଠି ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ। ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ମନ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ଦେହର ରୂପ; କମଳନୟନ, ଆମେ ଭକ୍ତିଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଆମକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।