ସମସ୍ତ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ମନାଯାଏ । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମୁଁ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ କହିଲି, “ଆଉଥରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ଆଶୟ ଶୁଣ ।” ଶ୍ରୀବରାହ ଦେବ କହିଲେ, “ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କର ଶକ, ଏବଂ ରାଜାବଂଶ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷତା ପୁରାଣର ଲକ୍ଷଣ । ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହିବି, ଯାହାଠାରୁ ଦେବତା ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ଆକାରରେ ନିତ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୁଝିବାଯାଏ । ଆଦିରେ ମୁଁ ବିଶାଳ ଆକାଶ ଥିଲି; ମୋ ଭିତରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଚେତନା ଏକ ଏକାକୀ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ସେଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଲେ । ଏହି ତିନି ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ‘ମହତ୍’ ନାମକ ଅନ୍ଧକାର ରୂପେ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସର୍ବଦା ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏଠାରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏବଂ ଏଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଲା । ଏହି ମହତ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ଭାବେ ଏହି ଜଗତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଶୁଭେ, ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଦେହୀ ରୂପକୁ ଗଠନ କରିଲି । ତାପରେ ଶୂନ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏଠାରୁ ବାୟୁ, ତାପରେ ତଜ୍ଜନ୍ୟ ଆଲୋକ; ପୁନଃ ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ତା’ପରେ ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଧାରକୀ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଲି । ପୃଥିବୀରେ, ଜଳରେ ଯେପରି, ପ୍ରଥମେ ଫେଣ ଦେଖାଦେଲା, ତା’ପରେ ଏକ ଗଠି, ତା’ପରେ ଏକ ଡିମ୍ବ; ଏହା ଗଠିତ ଓ ଭାଗ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ତାହାରେ ଜଳର ମିଶ୍ର ରୂପରେ ଆଦିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲି । ମୁଁ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେଠାରେ ବସିଲି; ଏହିପରି ମୋ ନାମ ହେଲା ‘ନାରାୟଣ’, କାରଣ ମୁଁ ଜଳରେ ବସୁଛି । ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ମୁଁ ପୁଣି ସେଠାରେ ଯାଉଛି, ଏବଂ ମୋ ନାଭିରୁ, ପ୍ରଥମ ଥର ଭଳି, ମୋ ଶୟନ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ । ହେ ଦେବୀ, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋ ନାଭିର କମଳରୁ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କର, ହେ ଜ୍ଞାନୀ!” ଏପରି କହି ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲି; ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି ରହିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସଂସାର ଧାରଣ କରିବାକୁ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ । ତା’ପରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା; ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଶିଶୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ସେ ଶିଶୁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ; ଶିଶୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ଏକ ନାମ ଦିଅ ।” ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମ ଦେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କର, ହେ ଶୁଭମୟ!” କିନ୍ତୁ ସେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଇପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ନିଜ ଡান ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ସେ ସ୍ତ୍ରୀରେ, ପ୍ରଭୁ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ, ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ (ନାରାୟଣ) ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା, ତାହା ଏବେ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ ।” ଶ୍ରୀବରାହ ଦେବ କହିଲେ, “ନାରାୟଣ ରୂପେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏବେ କହୁଛି, ହେ ପୃଥିବୀ, ଶୁଣ । ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ରାତିର ଶୟନରୁ ଉଠି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସମସ୍ତର ପୂର୍ବଜ; ବ୍ରହ୍ମାର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଆଦିହୀନ ଓ ସମସ୍ତର ମୂଳ । ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ—ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଓ ପ୍ରଳୟ । ‘ନାର’ ମାନେ ଜଳ; ଏହି ଜଳ ‘ନର’ଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ପରିଚିତ । ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଏହି ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ମହାପ୍ରାଣରେ ଦେଖାଦେଲା । ଏହି ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ଅବିବେକ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଗୁପ୍ତ ଓ ଏହା ସ୍ଥାବର ପ୍ରାଣୀମାନେ ହିଁ । ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି । ତା’ପରେ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ବେଳେ, ଆଉ ଏକ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଏହାର ଧାରା ପାଶ୍ୱରେ ବହୁଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ଶ୍ୱାନ, ମୃଗାଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ; ସେମାନେ ସଠିକ ପଥରୁ ଭ୍ରମିତ । ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅକ୍ଷମ ବୋଲି ଭାବିଲେ । ତା’ପରେ, ‘ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍’ ତିନିଭାଗ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମର ଅଧିକ୍ୟତା; ଏଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିଶୀଳ । ପୁଣି, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାପତି ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଥମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅକ୍ଷମ ବୋଲି ଭାବିଲେ । ତା’ପରେ, ‘ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ବିଚାର କଲେ; ଏଠାରୁ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯାହାକୁ କ୍ଷମାନ୍ୱିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଏହି ମାନବମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶମୟ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜସ୍ରେ ଆବୃତ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ ସାଧାରଣ ଓ ସେମାନେ ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ । ଏଭଳି, ହେ ଶୁଭେ, ଛଅ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ତୁମକୁ କହିଲି; ପ୍ରଥମ ମହତ୍ ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି । ତୃତୀୟ ହେଉଛି ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି, ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ ।