କପିଞ୍ଜଳ ଏବଂ ନାଗ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଶେ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ଏକଶେ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ, ଅଙୁର ଓ ଖଜୁରୀ ଗଛର ଝୁପ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ-ଲତା ଓ ଅନେକ ଝିଲ୍ଲିରେ ଶୋଭିତ । ପୁଷ୍କର ଓ ମହାମେଘ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ଷଷ୍ଠି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ହସ୍ତତଳ ସମାନ ସମତଳ ଓ ଗଛ-ଗୁଛ ନାହିଁ । ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଝିଲ୍ଲି ଅଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଗାଢ଼ି ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ସାତ, ଆଠ, ତିରିଶ, ବିଶ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି । କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଚ଼ମତ୍କାର ଭୟଙ୍କର, କାରଣ ଏଠାରେ ପର୍ବତ ଭଙ୍ଗି ଗଲା । ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି । ଶାନ୍ତ ପର୍ବତ ଉପରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳ ଅଛି । ଏଠାରେ ଦେବରାଜଙ୍କ ପାରିଜାତ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି । ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଦିଗରେ କୁଞ୍ଜର ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ପୁରାତନ ଅଠଟି ନଗର ଅଛି । ଏହିପରି, ବଜ୍ରକ ପର୍ବତ ଉପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନୀଳକ ଓ ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ । ମହାନୀଳ ପର୍ବତରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ପୁରାତନ ନଗର ଅଛି । ଏଠାରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ୧୫,୦୦୦ ନାମକରଣ ନଗର ଅଛି, ଯାହାର ରାଜା ଦେବଦତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଟୁଟ ଗର୍ବରେ ରହନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଗର, ତଳଭୂମିକୁ ଯାଉଥିବା ଦ୍ୱାର ଅଛି । ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପର୍ବତରେ ନାଗମାନଙ୍କ ନିବାସ, ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ତଳପଥ ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଦାନବମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥାନରେ ରହନ୍ତି । ବେଣୁମତୀ ପର୍ବତରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ତିନିଟି ନଗର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ପ୍ରସ୍ତ । ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜା ଉଲୂକରୋମ ଓ ମହାବେତ୍ର ରହନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତରାଜ ଉପରେ ଗରୁଡ଼ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ । କୁଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ପଶୁପତି ସଦାବସି । ମହାଦେବ, ବୃଷ ଧାରୀ, ଶଙ୍କର, ଅନେକ ଗଣର ନାୟକ ଓ ଆଦିପୁରୁଷ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ବସୁଧରା ପର୍ବତରେ ବସୁମାନେ ଓ ପୁଷ୍ପଫଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମାନେ ରହନ୍ତି । ବସୁଧରା ଓ ରତ୍ନଧରା ଶିଖରରେ ବସୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ପୁରାତନ ନଗର ଅଛି । ଏକଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ପ୍ରଜାପତି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆସନ ଅଛି । ଗଜପର୍ବତରେ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ସହିତ ବସିଛନ୍ତି । ବସୁଧରାରେ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ନିବାସ । ଏଠାରେ ୮୪ଟି ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ନଗର ଅଛି । ଅନେକପର୍ବତରେ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ରାଜା ରାଜାରାଜ ଏକପିଙ୍ଗଳ । ପଞ୍ଚକୁଟ ଓ ଶତଶୃଙ୍ଗରେ ଦେବ, ରାକ୍ଷସ, ଦାନବମାନଙ୍କ ନଗର, ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ୧୦୦ଟି ନଗର ଅଛି । ତାମ୍ରଭ ପର୍ବତରେ ତକ୍ଷକଙ୍କ ୧୦୦ ନଗର ଅଛି । ଵିଶାଖପର୍ବତରେ ଗୁହାଙ୍କ ନିବାସ । ଶ୍ୱେତୋଦୟ ପର୍ବତରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବଡ଼ ରାଜମହଳ ରଖିଛନ୍ତି । ହରିକୁଟରେ ହରିଙ୍କ ନିବାସ, କୁମୁଦରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ନିବାସ, ଅଞ୍ଜନାରେ ମହାନାଗମାନେ ରହନ୍ତି । ସହସ୍ରଶିଖରରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ହେମମାଳିନ୍ମାନଙ୍କ ୧,୦୦୦ ପୁରାତନ ନଗର ଅଛି । ମୁକୁଟ ପର୍ବତର ପାଖରେ ଚାରିଟି ନିବାସ ଅଛି । ଏହିପରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି । ଦେବକୁଟ ପର୍ବତର ସୀମାନ୍ତରେ ନଗର ସଜାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଏକଶେ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥଳ ଅଛି । ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ୭ଟି ନଗର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା । ଏଠାରେ ଅଗ୍ନେୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ସିଂହିକେୟ ମାନଙ୍କ ଏକ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପରିଧିର ନଗର ଅଛି । ଦେବକୁଟ ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ । କଳକେୟ ମାନଙ୍କ ନଗର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ । ଦକ୍ଷିଣ ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ସୁନନ୍ ନାମକ ଏକ ନଗର ଅଛି, ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ବାଉଷଠି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଯେଉଁଠାରେ ଗର୍ବିତ ରୂପବଦଳାଉଥିବା ଜନମାନେ ବସିଛନ୍ତି । ହେମକୁଟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାଦେବଙ୍କ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି । ଏବେ କୈଳାସର ବିବରଣା ଆସୁଛି । କୈଳାସ ପର୍ବତର ଢାଳରେ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ଜଗତମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ସଭାମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ତତ୍ପୁଷ୍କର ନାମକ ମହଲ ଅଛି, ଯାହା ଧନଦାଙ୍କ ନିବାସ । ଏଠାରେ ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ମକର, କଚ୍ଛପ, କୁମୁଦ, ଶଂଖ, ନୀଳ, ନନ୍ଦ, ମହାନିଧି ନାମକ ମହାଧନ ଅଛି । ଚନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି । ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରେ ବହୁଛି, କନକମଣ୍ଡା ଓ ମଣ୍ଡା ନାମକ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ପୂର୍ବଦିଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦଶଟି ନଗର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକୁବାହୁହରିକେଶ, ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି । ପଶ୍ଚିମ ଶିଖରରେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଚାଳିଶଟି ନଗର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଠାଶି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ । ଏଠାରେ ମହାମାଳି, ସୁନେତ୍ର, ଚକ୍ର ଆଦି ଅଧିପତି । ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜଦରୀ ଗୁହାରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଏକଶେଟି ନଗର ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ । ଏଠାରେ ଡ୍ରୁମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ଏକଶେ ରାଜା ଅଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଉମାଙ୍କ ବିବାହ ହେଇଥିଲା । ଗୌରୀ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏଠି ରୁଦ୍ର ମୃଗ ରୂପେ ରହିଥିଲେ । ଏଠି ସୋମ ଓ ଶଙ୍କର ଏକାସାଥି ଥିଲେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଅବଲୋକନ କରିଥିଲେ । ଏଠି ଉମାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ, ଯାହା କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତି ଗାଉଥିଲେ, ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏଠି ମହେଶ୍ଵର ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଏଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଶରତ୍କାଳୀନ ବନ ଅଛି । ପୁଷ୍ପ ଓ ଚିତ୍ରକୌଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଢାଳରେ କଳାପଗ୍ରାମ ନାମକ ସିଦ୍ଧମୁନିମାନଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି । ଏଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବଶିଷ୍ଠ, ପରାଶର, ନଳ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଉଦ୍ଦାଳକ ଆଦି ମହାମୁନିଙ୍କ ହଜାର ଆଶ୍ରମ ଅଛି । ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ନିଷାଧର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ନିବାସ ।