ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜମ୍ବୁ ଗଛର ଫଳରୁ ବହିଯାଉଥିବା ରସକୁ ଅମୃତ ଭଳି ପାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଜମ୍ବୁ ଗଛ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯାହାର ନାମ ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ 'ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ବିପୁଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଦେଶରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ଉତ୍ତମ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛ ଥିଲା, ଯାହାକୁ 'ଶୃଙ୍ଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଛ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ, ମଜବୁତ ତଣ୍ଡ ଓ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ। ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଶୁଭ ଓ ରୂପବତୀ ଫଳରେ ଭରିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ଓ ଜଳପାତ୍ର ପରି ବଡ଼। ଏହି ଗଛ କେତୁମାଳ ଦେଶର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଏଠିକୁ 'କେତୁମାଳ' ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଗଛର ତଣ୍ଡରେ ମାଳା ପିନ୍ଧାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଞ୍ଚଳ 'କେତୁମାଳ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ବଟ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ବଟ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ବହୁତ ଚଉଡ଼ା ତଣ୍ଡ ଓ ତିନି ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଭୂମିରେ ପ୍ରସାରିତ। ଏହି ଗଛ ଚାରିପାଖରେ ମାଳା, ମଣିମାଳା ଓ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଏହାର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାବେ ଝୁଲିଯାଏ ଓ ଏଠି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଆସନ୍ତି। ଏଠି ସଦା ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଫଳ ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ଝୁଲିଥିବା ଜଳପାତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗଛ 'ଉତ୍ତରକୁରୁ' ଦେଶର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସପ୍ତ କୁରୁ ନାମକ ପୁତ୍ରମାନେ, ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଜଗତ୍ ସନାତନ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏଵଂ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ। ସେଠି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ସପ୍ତ କୁରୁମାନଙ୍କ ନାମରେ 'ଉତ୍ତରକୁରୁ' ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ସଦା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ରୁଦ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ—"ମୁଁ ଏବେ ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗୀତରେ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅନେକ ଶିଖର ଓ ନାନା ପକ୍ଷୀରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କର ଦେବୀମାନେ ଏଠି ବିହାର କରନ୍ତି। କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ପାଟରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ଶିତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ସେବନ କରେ।" "ଚାରି ଦିଗରେ ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କର ନାମ: ପୂର୍ବରେ ଚୈତ୍ରରଥ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ଦୁଇଏ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଜଳ ଓ ନବଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଠି ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଦେବୀମାନେ ପ୍ରମୋଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଚିଡ଼ିଆର ଗୀତ, ରତ୍ନମୟ ତୀର, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ ଜଳରେ ଶୋଭିତ। ଅନେକ ଜଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗଞ୍ଜନରେ ଏଠି ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତ।" "ଏଠିର ହିଲା ଏବଂ ଦଳରେ ଅନେକ ଝିଅ ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀ ରହିଛନ୍ତି। ଚାରି ପର୍ବତର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଗୁଣମୟ ଝିଲିକାର ହିଲା ଅଛି, କମଳ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଓ କହ୍ଲାରରେ ଶୋଭିତ। ପୂର୍ବରେ ଅରୁଣୋଦା, ଦକ୍ଷିଣରେ ମାନସ, ପଶ୍ଚିମରେ ଅସିତୋଦା, ଉତ୍ତରରେ ମହାଭଦ୍ର—ସବୁଠି କୁମୁଦ, ଶ୍ଵେତ ପଦ୍ମ ଓ କହ୍ଲାର ଫୁଲ ମିଳେ।" "ଅରୁଣୋଦା ପର୍ବତରେ ବିକଙ୍କ, ମଣିଶୃଙ୍ଗ, ସୁପାତ୍ର, ମହାଉପଲ, ମହାନୀଳ, କୁମ୍ଭ, ସୁବିନ୍ଦୁ ଓ ମଦନ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭଲ ପର୍ବତ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି—ଭେଣୁନଦ୍ଧ, ସୁମେଦ, ନିଷଧ, ଦେଵପର୍ବତ। ମନ୍ଦରା ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧପର୍ବତ, ମାନସ ସରୋବର ଦକ୍ଷିଣେ ମହାପର୍ବତ ଅଛି।" "ଏଠି ଶୈଳସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶିର, କପି, ଶତମକ୍ଷ, ତୁରଗ, ସାନୁମାନ, ତାମ୍ରାହ, ବିଷ, ଶ୍ୱେତୋଦନ ପର୍ବତ ଅଛି। ସମୂଳ, ସାରଳ, ରତ୍ନକେତୁ, ଏକମୂଳ, ମହାଶୃଙ୍ଗ, ଗଜମୂଳ, ଶାବକ ପର୍ବତ ଅଛି। ପଞ୍ଚଶୈଳ, କୈଳାସ, ହିମାବନ୍ତ ଏଠିରେ ପ୍ରମୁଖ।" "ଉତ୍ତର ପର୍ବତମାନେ: କପିଳ, ପିଙ୍ଗଳ, ଭଦ୍ର, ସରସ, କୁମୁଦ, ମଧୁମନ୍, ଗର୍ଜନ, ମାର୍କଟ। ପଶ୍ଚିମରେ କୃଷ୍ଣ, ପାଣ୍ଡବ, ସହସ୍ରଶିରସ, ପରିୟାତ୍ର, ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର, ଶୃଙ୍ଗବନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି।" "ମହାଭଦ୍ର ଝିଲିକାର ଉତ୍ତରେ: ହଂସକୂଟ, ବୃଷହଂସ, କପିଞ୍ଜଳ, ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଶୈଳ, ନୀଳ, କନକଶୃଙ୍ଗ, ଶତଶୃଙ୍ଗ, ପୁଷ୍କର, ମେଘଶୈଳ, ବିରାଜ, ଜାରୁଚି, ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ।" "ଏବେ ଉତ୍ତର ପର୍ବତର ମୁଖ୍ୟ ମଞ୍ଚ, ଉପତ୍ୟକା ଓ ହିଲା ଅନୁସାରେ କଥା ଶୁଣ।" "ମହାପର୍ବତ ଓ କୁମୁଦ ମଧ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଳିଥିବା ଏକ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବ ରହନ୍ତି। ସେଠି ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ହିଲା ଅଛି, ତିନିଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଏକଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଦେବତ୍ୱ ଓ ପାବନ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ହିଲା ଦ୍ରୋଣ ପରି ବଡ଼ ସୁଗନ୍ଧିତ କମଳ ଓ ଶତଶତ ପତ୍ର ଥିବା ମହାକମଳରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ହିଲାକୁ 'ଶ୍ରୀସରସ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବଳଶାଳୀ ନାଗମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ସଫା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ହିଲା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ। ଏଠିର କମଳବନର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ କମଳ ଅଛି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅଲୌକିକ ଓ ଶୋଭାମୟ।