ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ। ମହାଦେବ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ମୂଳ ମଣ୍ଡଳର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମେରୁ ପର୍ବତର କେନ୍ଦ୍ର ଅଛି, ସେଠି ଅନେକ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ପରିସର ରହିଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ତଳଭାଗ ପ୍ରମାଣେ ଅଟ୍ଚାଳିଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ମେରୁ ପରିବେଶରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଦିଶିଦିଶାରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଜଠର ଓ ଦେବକୁଟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅଷ୍ଟଦିଗର ସୀମା ପର୍ବତ ବୋଲି ପ୍ରବିଦ୍ଧ ଅଟେ। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମେରୁ ପର୍ବତର ଆଧାର ସମ୍ପର୍କରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବି। ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଟି ମହାଆଧାର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତଦ୍ୱୀପମୟ ପୃଥିବୀ ଅଚଳ ଓ ଅଡ଼ିଗୁଡ଼ି ଅଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଧାର ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହାରେ ହରିତାଳ ଓ ରଜତ ଧାରା ରହିଛି। ଏହି ଆଧାରମାନେ ରଏଲଗାର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଓ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳା, ଓ ଉତ୍ତରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ଚାରି ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଚାରିଟି ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେବନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନ୍ଦାର ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଦୀର୍ଘ ଶାଖା ଥିବା ପବିତ୍ର କଦମ୍ବ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ମହାଘଟ ଟିଏ ପ୍ରମାଣ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲୁଥିବା। ଏହି ଗଛ ଚାରିପାଖରେ ଜଗତ ଓ ଜୀବମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ। ଏହି ଗଛକୁ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବର୍ଷା ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୋଭାମୟ। ଏଠାରେ ହୃଷୀକେଶ ନିଜେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଏହି କଦମ୍ବ ତଳେ ହୟଶିରା ବେଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଶିଖରକୁ ଅଭିଗମନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭୂମିକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଦେବମାନେ ପୂଜିତ ଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଅଛି। ଏହି ଗଛ ତୁରନ୍ତ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦିଏ, ଏହାର ଶାଖା ବିଶାଳ। ଏହି ଗଛର ଫଳ ବହୁତ ବଡ଼, ମଧୁର ଓ ନମ୍ର, ଏବଂ ଅମୃତ ସମାନ। ଏହି ଫଳର ରସ ଜାମ୍ବୁନଦୀ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଅଳଙ୍କାର ଓ ପାପନାଶକ। ଏହି ଜାମ୍ବୁ ଗଛର ଫଳର ରସକୁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ଅମୃତ ଭଳି ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜାମ୍ବୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପ୍ରତୀକ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଏହାର ନାମ ଅନୁସାରେ ମାନବମାନେ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ବିପୁଳା ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ବଡ଼ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶୃଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଛ ବିଶାଳ ତଣ୍ଡ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବର ନିବାସସ୍ଥଳ, ଏହାର ଫଳ ମହାଘଟ ପ୍ରମାଣ ଓ ମନୋହର। ଏହି ଗଛ କେତୁମାଳ ଦେଶର ପ୍ରତୀକ, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏପରି—କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଏହି ଗଛର ତଣ୍ଡରେ ମାଲା ପିନ୍ଧାଯାଇଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ର ଚିହ୍ନ ରୂପେ ଏହି ମାଲାକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଦେଶ କେତୁମାଳ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶିଖରରେ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଭୃହତ୍ ତଣ୍ଡ ଓ ତିନି ଯୋଜନା ଚତୁର୍ବୃତ୍ତିରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ଚାରିପାଖରେ ମାଲା ଓ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ତାହାର ଶାଖା ନମ୍ର ଭାବରେ ଝୁଲିଛି, ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସଦା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲଟକି ରହିଥାଏ, ଏହି ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ତରକୁରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତୀକ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତ ପୁତ୍ର, ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଭାଉଣୀ, ସଦା ଗ୍ୟାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଦେଶ ସପ୍ତ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କ ନାମରେ ସଦା ଉତ୍ତରକୁରୁ ବୋଲି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୀତ ଓ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଶବ୍ଦରେ ମନୋହର। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅନେକ ଶିଖର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭିତ, ଦେବତା ଓ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଏଠାରେ ବିହାର କରନ୍ତି। କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଗୀତ ଏଠାରେ ଗଞ୍ଜିଉଛି, ଶିତଳ ମନୋହର ପବନ ଏଠାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ କରେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଚୈତ୍ରରଥ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଓ ନବଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ। ଏଠାରେ ଦେବୀମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଓ ମୂଳ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଛିଟା ତୀରଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅନେକ ଜଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା, ଶାଖା ଝୁଲିଛି, ପକ୍ଷୀ ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି। ପଦ୍ମ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଓ କହ୍ଲାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଝିଲିକିଥିବା ହ୍ରଦ ଏହି ଚାରି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ଗୁଣ ଅଛି। ଏହିପରି ମେରୁ ଓ ତାହାର ପରିବେଶ ଦେବ, ମହାତ୍ମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବମାନେ ବିହାର କରୁଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୋକ।