ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଭୂମିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀମାନେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହାମାନେ ପରସ୍ପର ଅଗମ୍ୟ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବଜନ୍ତୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ହିମବତ୍ ପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ଯାହାରେ ଭାରତ ବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ଏହା ପରେ ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼ ପଛରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ନାମକ ଭୂମି ଅଛି। ଏହା ପରେ ନିଷଧ ପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ହରିବର୍ଷ ବୋଲି ଓଡ଼ାଯାଏ; ହରିବର୍ଷ ପରେ ଇଲାଭୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ମେରୁ ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଇଲାଭୃତ ପରେ ନୀଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାପରେ ରମ୍ୟକ ଓ ତା’ପରେ ହିରଣ୍ମୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଶ୍ୱେତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏବଂ ଶ୍ୱେତ ପରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁରୁ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଧନୁଷାକାର ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରଦେଶ ଅଛି—ଏକ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଏକ ଉତ୍ତର; ଏବଂ ଏଠାରେ ଚାରିଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଇଲାଭୃତ ଅଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚାରି ଦିଗରୁ ସମାନ। ନିଷଧର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବେଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପରେ ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ବେଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ତିନିଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଏହି ଦୁଇଁଠାର ମଧ୍ୟରେ ଇଲାଭୃତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଦଢ଼ିଅଛି। ନୀଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତରରେ ମାଲ୍ୟବତ୍ ନାମକ ବିଶାଳ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଦୁହିଁଟି ଦୁଇହଜାର ଯୋଜନା ଏବଂ ଏହାର ଲମ୍ବ ଚୋଉଁତିସ ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହାର ପଶ୍ଚିମେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ମାଲ୍ୟବତ୍ ସମାନ ଲମ୍ବ, ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥରେ। ଏହି ଦୁଇ ପାହାଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଅଛି—ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ, ବୃତ୍ତାକାର, ଚାରି ରଙ୍ଗରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସୁନାର ଚତୁର୍ଭୁଜ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅତିଶୟ। ସମସ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଭୂମିର ପଦ୍ମ ମୁଞ୍ଚିଲା, ଏବଂ ମେରୁ ଏହି ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା। ଚାରିଟି ପତ୍ର, ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ବିଶାଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ଧାରା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଅନେକ ଜନ୍ମ ଓ ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ଯେଉଁସମସ୍ତେ ଧର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ନିୟମିତ ଓ ମହାତ୍ମା ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଇ ମହାଯୋଗୀ, ମହାଦେଵ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯିଁଠିକି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ଅର୍ହ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦେହୀ ଓ ଅବିନାଶୀ। ତାଙ୍କର ଦେହ ମାଂସ, ଚର୍ବି କିମ୍ବା ହାଡ଼ ରୂପୀ ମୂଳ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଓ ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ପଦ୍ମ ଜଗତରେ ଉଦିତ ହେଲା; କଳ୍ପର ଅବଶିଷ୍ଟ ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ହେଉଛି ସମୟର ଧାରା। ସେଇ ପଦ୍ମରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଠାକୁର, ଇଶାନ ଦେବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପଦ୍ମର ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା, ତାହା ଏଠାରେ ଖୁବ ସଠିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସେଇ ପାଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ରୂପେ ପରିଣତ ହେଲା, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏହି ପାଣିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା ପଦ୍ମାକାର ଭୂମି, ଯାହା ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ପଦ୍ମର ପରିମାଣ କିପରି ଅଛି, ତାହା କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେପରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଚାରିଟି ମହାଅଞ୍ଚଳ ଅଛି ଏବଂ ତା’ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଦଢ଼ିଅଛି। ଏହାର ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ବ ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏହା ସ୍ୱେତ, ଦକ୍ଷିଣରେ ପିତ, ପଶ୍ଚିମରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ରଙ୍ଗରେ ଅଛି। ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଅଛି; ମେରୁ ପ୍ରଭାମୟ ଓ ସ୍ୱେତ ରୂପରେ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଅଛି। ଏହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉଁଏଠିସ ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହା ଭୂମିରୁ ଶୋଳ ଯୋଜନା ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଶୋଳ ଯୋଜନା; ଏହାର ଶିଖର ଥାଳି ଆକୃତିରେ ଏବଂ ଏହା ଏକତିସ ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ବରେ ଏହାର ପରିଧିର ତିନି ଗୁଣା ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ଏହାର ବୃତ୍ତ ମାପ। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଧି ନବ୍ବେ ହଜାର ଯୋଜନା, ଚତୁର୍ଭୁଜ ମାପରେ ଏହା ଚଉଁଅଣ୍ଠି ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବିଶାଳ ପାହାଡ଼ ଦେବୀ ଔଷଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସୁନା ମାଟିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଇ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରାଣୀ ଉନ୍ନତି ପାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଘେରି ରହିଛି; ଏହି ପାହାଡ଼ର ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଟି ପ୍ରଦେଶ ଅଛି—ପୂର୍ବରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ଭାରତ, ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ, ଉତ୍ତରେ କୁରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି। ଏହି ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଯୋଜନାରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ନଅ ଓ ଛଅଟି ତନ୍ତୁ ଅଛି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉଁଏଠିସ ଯୋଜନା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଖୋଲା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏହାର ବିସ୍ତାର ତିରିଶ ହଜାର ଯୋଜନା, ଏବଂ ଏହି ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ। ଏହାର ଲମ୍ବ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ଅସୀ ଯୋଜନା; ଏଠାରେ ଚାରିଟି ପତ୍ର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଆକାର ଚଉଦ ଯୋଜନା। ଏଠି ମୁଁ ଯାହାକୁ କର୍ଣ୍ଣିକା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଏବେ ତାହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି: ଏହି କର୍ଣ୍ଣିକା ଶତ ଶତ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି।