ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଚମତ୍କାର ଦ୍ୱୀପ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ନବଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି, ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଆକାର ଓ ବିସ୍ତୃତି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସମାନ। ଏଠାରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଛଅଟି ଦୀର୍ଘ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ବର୍ଷ ପାହାଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ ସଦା ବରଫରେ ଢାକିଥାଏ, ହେମକୂଟା ପାହାଡ଼ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଓ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ମନୋହର। ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଚାରି ରଙ୍ଗର ଏବଂ ସୁନା ଓ ରତ୍ନମୟ, ଏହା ଏକ ସମତଳ ଓ ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିରେ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାଭିମଣ୍ଡଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଦିଗ ଧଳା ରଙ୍ଗର ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତି ସୂଚିତ କରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ହଳଦିଆ ଯାହା ବୈଶ୍ୟ ସୂଚକ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପଖା ରଙ୍ଗର ଯାହା ଶୂଦ୍ର ସୂଚିତ କରେ, ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଯାହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ସୂଚକ। ଏହି ପାହାଡ଼ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ—ନୀଳ, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ରଙ୍ଗ, ଧଳା, ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁନା, ମୟୂର ପୁଛ ରଙ୍ଗ ଓ ସୁନା ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ନବ ହଜାର ଯୋଜନା। ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ବର୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ମେରୁ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ନବ ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଧୂମ ହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅର୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଛଅଟି ବର୍ଷ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶିଖର ଏକ ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚତାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଏହି ହେଉଛି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୀର୍ଘତା। ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘତା ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା, ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଏହାଠାରୁ କମ୍। ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟା, ହିମବତ୍ ଓ ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ଏହାର ଅଂଶ। ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସମାନ, ହେମକୂଟା ଏଠାରୁ ଏକ ଦ୍ୱାଦଶଂଶ କମ୍, ଓ ହିମବତ୍ ହେମକୂଟାଠାରୁ ଏକ ବିଂଶଂଶ କମ୍। ହେମକୂଟା ପାହାଡ଼ ଏଠି ଅଠାଶୀ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ, ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଠାଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ। ଦ୍ୱୀପର ବୃତ୍ତାକାର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ର ଆକୃତିର ଲଘୁତା ଓ ବୃଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଅଞ୍ଚଳମାନେ ଅନେକ ପ୍ରଜାତି ଓ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଓ ପରସ୍ପର ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ଏଠି ହିମବତ୍ ବର୍ଷ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ବଂଶ ବିଦ୍ୟମାନ। ହେମକୂଟା ପାରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ନାମକ ଭୂମି ଅଛି। ଏହା ପରେ ନିଷଧ, ଯାହାକୁ ହରିବର୍ଷ କୁହାଯାଏ; ହରିବର୍ଷ ପରେ ମେରୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଇଲାବୃତ ଅଛି। ଇଲାବୃତ ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୀଳ ବର୍ଷ, ତାପରେ ରାମ୍ୟକ, ତାପରେ ଶ୍ୱେତ ଯାହାକୁ ହିରଣ୍ମୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ହିରଣ୍ମୟ ପରେ ଶ୍ୃଙ୍ଗବାନ୍ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା କୁରୁ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ଧନୁଷାକାର ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଭାଗ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଲାବୃତ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିରେ ଅଛି। ନିଷଧ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ଅଳତାର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଶ୍ୃଙ୍ଗବାନ୍ ପାରେ ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ। ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ତିନି ଅଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଅଞ୍ଚଳ, ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମେରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ନୀଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତରରେ ବୈଶାଳୀ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା, ଏବଂ ଦୀର୍ଘତା ଚଉତ୍ରିଶ ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହାର ପଶ୍ଚିମରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ମାଲ୍ୟବତ୍ ସମାନ ଦୀର୍ଘ, ଉଚ୍ଚ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ। ଏହି ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଅଛି—ସୁନା ମୟ, ବୃତ୍ତାକାର, ଚାରି ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ଉଚ୍ଚ। ସମସ୍ତ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ—ଜଳ ଆଦି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରୁ ପୃଥିବୀର ପଦ୍ମ ଉଦିତ ହେଲା, ଏହି ପଦ୍ମର କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ମେରୁ। ଚାରି ପତ୍ର ଥିବା ବିଶାଳ ପଦ୍ମ ଉଦିତ ହେଲା, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ଧାରା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଅନେକ ଜୀବ, ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ଓ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ ହେଲେ ମହାଯୋଗୀ, ମହାଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରାଯିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି, ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଶରୀରୀ। ତାଙ୍କର ଦେହ ପ୍ରାକୃତିକ ନୁହେଁ, ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଓ ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ଏହି ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ୍ମ ଉଦିତ ହେଲା; କଳ୍ପର ଅବଶିଷ୍ଟ ଆରମ୍ଭରେ ଏହିପରି ସମୟ ଚଳିଥାଏ। ସେଇ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ନାୟକ, ଈଶାନ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିପତି ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ପଦ୍ମର ମୂଳ ଉତ୍ସ କିପରି ହେଲା ତାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯେପରି ଏହା ଘଟିଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟି ସହିତ।